Hồi còn đi học, tôi thường đăng ký tham gia gần như mọi cuộc thi mà nhà trường tổ chức. Từ học sinh giỏi cấp trường lên đến cấp huyện và cấp tỉnh, cho tới những giải Olympic, hùng biện, văn nghệ hay thể thao, hễ kỳ thi nào có suất là tôi lại góp mặt. Nhớ lại những năm tháng đó, bằng khen của tôi được bố mẹ treo kín cả hai bức tường trong phòng khách.
Tôi bước vào vai diễn của một học sinh xuất sắc cực kỳ mượt mà. Với cái mác trường chuyên lớp chọn và sự tin tưởng từ thầy cô, họ hàng luôn mang tôi ra làm thước đo để so sánh với con cái nhà khác mỗi dịp Tết đến. Cảm giác của tôi lúc bấy giờ vô cùng rõ ràng và đầy yên tâm, đinh ninh rằng đây chính là con người thật của mình và học hành là việc tôi sinh ra để làm. Mỗi tấm bằng khen mới mang về nhà lại đóng vai trò như một lời xác nhận chắc nịch rằng tôi đang đi hoàn toàn đúng hướng.
Phải mãi đến nhiều năm sau này, khi đã rời khỏi ghế nhà trường được một quãng thời gian dài và rẽ hướng sang làm những công việc khác hẳn, tôi mới có dịp suy ngẫm lại toàn bộ hành trình đó. Việc nhìn lại ấy khiến tôi mất ngủ vài đêm ròng, bởi tôi lờ mờ nhận ra cuộc đua thành tích năm xưa hoàn toàn không phải do bản thân mình tự nghĩ ra. Thực chất bố mẹ đã vẽ sẵn đường chạy, thầy cô đứng bên cạnh tô đậm thêm, còn văn hóa con nhà người ta thì ngang nhiên đặt sẵn vạch đích ở đó. Trong toàn bộ vở kịch này, tôi rốt cuộc chỉ đơn thuần đóng vai một người chạy rất giỏi.
Dẫu vậy, tôi hoàn toàn không ân hận về quãng thời gian ấy. Cuộc đua khốc liệt đó thực sự đã trang bị cho tôi rất nhiều hành trang quý giá, đặc biệt là một nền tảng kiến thức đủ rộng cùng tính kỷ luật tự học bền bỉ. Nếu ép buộc bản thân phải xóa bỏ hết quá khứ để làm lại từ đầu, tôi biết mình sẽ đánh mất vô số kỹ năng hữu ích. Nhưng nếu được quyền chọn lại lộ trình một lần nữa dựa trên hệ giá trị của ngày hôm nay, tôi chắc chắn sẽ đi học vì sở thích và đến trường vì niềm vui, chứ không cắm đầu chạy chỉ để săn thêm một tấm bằng khen vô tri nữa.
Vào những năm tháng tuổi trẻ đó, tôi đang mải miết chạy theo một kịch bản cuộc đời được định sẵn, thế nhưng tác giả viết ra kịch bản ấy lại hoàn toàn không phải là tôi.
Mỗi khi nhắc đến hai chữ kịch bản, tôi hoàn toàn không ám chỉ những giấc mơ to tát hay các bản kế hoạch phát triển kéo dài năm năm. Ý tôi muốn nói đến những quan niệm chạy ngầm trong đầu bạn mỗi sáng thức dậy mà không hề đòi hỏi bạn phải cân nhắc lại. Những quan niệm này bao gồm định nghĩa về sự thành công, mục tiêu nào đáng để theo đuổi, đến độ tuổi này thì phải đạt được thành tựu gì, hoặc sống như thế nào mới được gọi là một cuộc đời ổn định. Tất cả những thứ đó gộp lại thành một chuỗi hành động đi kèm lý do và hình ảnh thành công lý tưởng, vốn dĩ đã được người ta viết sẵn từ rất lâu trước khi bạn kịp nhận ra để đặt câu hỏi.
Chúng ta thường cảm thấy khó chịu hơn cả vì hoàn toàn không thể nhớ nổi mình đã tự nguyện đăng ký tham gia vào kịch bản đó từ lúc nào. Nó cứ thế len lỏi vào đầu bạn thông qua nhiều con đường nhỏ nhặt và lặp đi lặp lại liên tục, có thể qua những câu chuyện bên bàn ăn gia đình, một lời khen ngợi bâng quơ của cô giáo, hay đơn giản là một đoạn video bạn lướt qua trước khi đi ngủ. Cho đến tận lúc bạn giật mình nhận ra sự thật, kịch bản này đã êm ru chạy được vài năm trời, mà bạn thì lại lỡ đầu tư quá nhiều công sức vào đó khiến việc dừng lại trở nên vô cùng khó khăn.
Theo quan sát của cá nhân tôi, phần lớn những người thuộc độ tuổi từ 20 đến 35 đều đang âm thầm chạy ba hoặc bốn kịch bản song song cùng một lúc mà chẳng hề hay biết. Chuyện này vốn dĩ rất bình thường và chỉ thực sự biến thành vấn đề khi hệ giá trị cốt lõi của bản thân bạn đã bắt đầu thay đổi, trong khi kịch bản cũ rích kia vẫn tiếp tục vận hành một cách vô hồn theo quán tính.
Đôi khi vấn đề lại biểu hiện ra bên ngoài một cách tinh vi hơn rất nhiều, điển hình như việc bạn kiên quyết ở lại với một quyết định đúng đắn nhưng lại vịn vào một lý do hoàn toàn sai lầm. Góc khuất đáng sợ nhất của những kịch bản chạy ngầm này nằm chính ở chỗ đó.
Ngay sau khi kết thúc cuộc đua săn bằng khen triền miên, tôi tình cờ đọc được cuốn sách Rich Dad Poor Dad của tác giả Robert Kiyosaki. Cuốn sách nổi tiếng đó đã vẽ ra một bức tranh vô cùng hấp dẫn đối với một cậu học sinh mới chỉ học lớp 11 như tôi lúc bấy giờ. Bức tranh ấy chia thế giới thành hai nửa rõ rệt: một bên là vòng xoáy rat race (cuộc đua chuột) của những người làm công ăn lương cật lực cả đời chỉ để làm giàu cho kẻ khác, còn bên kia là thế giới của người làm kinh doanh, những người biết cách bắt tiền bạc làm việc thay mình và đạt được sự tự do tài chính.
Tôi quyết định bước sang nửa bên kia một cách khá chóng vánh. Tôi dứt khoát vứt bỏ con đường trở thành nghiên cứu sinh mà gia đình và nhà trường đã dày công vạch sẵn, bắt tay vào mở vài hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ, rồi sau đó mạnh dạn thành lập công ty đầu tiên ngay khi mới 17 tuổi. Nếu bây giờ phải nói thật lòng, động lực cốt lõi của tôi lúc đó hoàn toàn không xuất phát từ việc tôi đam mê kinh doanh đến mức chẳng thể làm được nghề nào khác. Lý do thực sự vô cùng hời hợt: danh xưng doanh nhân nghe có vẻ ngầu hơn hẳn so với mác nghiên cứu sinh. Hơn nữa, Kiyosaki đã thẳng thừng chê bai vòng xoáy rat race chỉ dành cho những kẻ u mê, mà tôi thì lại cực kỳ sợ hãi việc bị người đời xếp vào nhóm thiếu tỉnh táo đó.
Nếu cuộc đời cho phép tôi được chọn lại từ đầu, tôi chắc chắn vẫn quyết định trở thành một doanh nhân. Thế nhưng thời điểm bắt tay vào làm có lẽ sẽ muộn hơn một chút, đồng thời những người mà tôi lựa chọn để đồng hành trong những ngày đầu khởi nghiệp cũng sẽ hoàn toàn khác đi.
Có một sự thật trớ trêu mà hồi đó tôi hoàn toàn không đủ tỉnh táo để nhìn ra, đó là tôi cứ ngây thơ đinh ninh rằng mình đã hoàn toàn tự do sau khi may mắn thoát khỏi kịch bản của gia đình. Hóa ra sự thật không phải vậy, bởi tôi chỉ đơn thuần gỡ bỏ kịch bản này để khoác lên người một kịch bản khác tinh vi hơn. Tôi hân hoan bước chân ra khỏi lối mòn trường chuyên, đại học top, viện nghiên cứu chỉ để ngoan ngoãn chui tọt vào cái lồng mang tên doanh nhân tự do tài chính, vốn được một người Mỹ xa lạ mà tôi chưa từng gặp mặt mường tượng và viết ra.
Chỉ cần một cuốn sách viết đủ hay hoặc một idol có vỏ bọc đủ ngầu là quá đủ để cài cắm thành công một kịch bản hoàn toàn mới vào đầu chúng ta. Rốt cuộc thì trong suốt ngần ấy năm, tôi vẫn chỉ đang miệt mài chạy theo kịch bản do chính Kiyosaki nhào nặn ra, chứ chẳng có kịch bản nào do tôi tự viết cả.
Vào năm tôi bước sang tuổi 20, bạn gái của tôi khi ấy bất ngờ nhận được giấy chẩn đoán mắc bệnh ung thư. Đứng trước biến cố lớn đó, tôi đã lựa chọn ở lại đồng hành cùng cô ấy đi qua suốt quãng thời gian điều trị gian nan, sau đó chúng tôi quyết định cưới nhau, rồi hai đứa tiếp tục dành nhiều năm trời để cùng chung sống với những hậu quả dai dẳng mà căn bệnh để lại.
Nếu ngay lúc này bạn hỏi tôi rằng việc ở lại ngày đó liệu có phải là một quyết định đúng đắn hay không, câu trả lời chắc chắn vẫn là có. Thế nhưng nếu bạn lật lại quá khứ và hỏi xem động lực thực sự khiến tôi chọn ở lại vào thời điểm ấy là gì, thì câu trả lời lại mang nhiều tầng lớp phức tạp hơn bạn tưởng rất nhiều.
Thực ra lúc đối diện với biến cố, kịch bản chạy ngầm trong đầu tôi bao gồm vài lớp lang được xếp chồng chéo lên nhau. Lớp thứ nhất mang dáng dấp của hình tượng bạch mã hoàng tử, nhắc nhở tôi rằng một người đàn ông tử tế thì tuyệt đối không được phép bỏ rơi người con gái của mình đúng vào lúc cô ấy yếu đuối nhất. Lớp thứ hai giống như một gã hiệp sĩ ánh sáng, bởi từ lâu tôi đã luôn tự cất công xây dựng hình ảnh bản thân như một điểm tựa vững chãi chuyên gánh vác mọi chuyện và không bao giờ gục ngã. Cuối cùng là một lớp sâu kín nhất mà tôi đã quyết tâm giấu nhẹm không chịu thừa nhận với bất kỳ ai trong suốt nhiều năm liền: sự sợ hãi. Tôi thực sự rất sợ rằng nếu mình nhẫn tâm rời đi lúc đó, tôi sẽ bị mọi người đánh giá như một thằng hèn. Ánh mắt phán xét ấy không chỉ đến từ gia đình cô ấy hay nhóm bạn bè chơi chung, mà nó còn đến từ chính cái bóng của tôi mỗi buổi sáng đứng soi mình trước gương.
Cuối cùng thì tôi vẫn quyết định ở lại, và đó quả thực là một hành động đúng đắn. Dẫu vậy, thứ động lực lẩn khuất đằng sau hành động cao thượng ấy thực chất chỉ là một mớ kịch bản nhập khẩu lộn xộn, được pha trộn thêm với một chút tình yêu chân thật ít ỏi.
Nếu hôm nay có phép màu cho phép tôi được chọn lại lần nữa, tôi hiển nhiên vẫn sẽ tiếp tục chọn ở lại bên cô ấy. Nhưng lý do của hiện tại đã trở nên trong trẻo và đơn giản hơn rất nhiều, bởi vì tôi thực sự yêu cô ấy mà chẳng cần phải đắp thêm bất kỳ một danh xưng hào nhoáng nào khác.
Nói ra những điều này, tôi hoàn toàn không có ý định kết luận rằng phiên bản Nam của tuổi 20 kém cỏi hơn phiên bản Nam của tuổi 37. Rốt cuộc thì cả hai phiên bản đó đều thống nhất ở chung một lựa chọn. Chàng trai Nam tuổi 37 không hề đưa ra quyết định đúng đắn hơn, anh ta chỉ đơn giản là biết rõ tường tận xem bản thân mình đang thực sự chọn lựa điều gì mà thôi.
Tại khoảnh khắc này, tôi rất muốn bạn thử chậm lại một nhịp để cùng suy ngẫm. Tôi vừa kể cho bạn nghe phiên bản dành cho nam giới của một cấu trúc tâm lý vô cùng phổ biến, xoay quanh những cái mác như bạch mã hoàng tử, hiệp sĩ ánh sáng và nỗi sợ hãi tột cùng việc bị gán mác là một kẻ hèn nhát. Phía phụ nữ cũng sở hữu những phiên bản đóng khung của riêng họ, ví dụ như người vợ tốt thì không bao giờ bỏ rơi chồng lúc hoạn nạn, một cô gái mạnh mẽ thì tự lo được mọi thứ mà không cần nhờ cậy ai, hay định kiến về người mẹ vĩ đại phải biết hy sinh tất cả vì con cái. Mặc dù sở hữu chung một cấu trúc cốt lõi, nhưng mỗi giới tính lại khoác lên mình một lớp áo hoàn toàn khác biệt. Trên thực tế, cùng một hành động tốt đẹp lại có thể bắt nguồn từ hai gốc rễ động lực hoàn toàn trái ngược nhau. Nhánh thứ nhất xuất phát từ kịch bản đi vay mượn cộng hưởng với nỗi sợ bị xã hội đánh giá tiêu cực. Kịch bản hào nhoáng này chỉ có thể đứng vững chừng nào mọi chuyện vẫn còn tương đối êm đẹp, khi xung quanh vẫn còn đủ khán giả để chứng kiến, và khi vở diễn hiệp sĩ cứu rỗi chưa bị kéo dài quá lâu. Thế nhưng khi biến cố ập đến và kéo dài lê thê từ năm này sang năm khác, đến mức chẳng còn bất kỳ ai thèm khen ngợi hay để tâm đến việc bạn đang cố gắng ở lại nữa, kịch bản ấy sẽ lập tức cạn kiệt khán giả và bắt đầu rạn nứt dữ dội. Nhánh thứ hai lại đâm chồi từ chính những giá trị thật của bản thân bạn, mang đặc tính âm thầm lặng lẽ, không cần bất kỳ ai phải tung hô ghi nhận, và cũng chẳng bao giờ sụp đổ cho dù ngày có trôi qua dài lê thê đến mấy.
Chính vì thế, việc audit (ngồi xuống soi lại từng kịch bản đang chạy) hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bạn phải chối bỏ hay vứt đi những hành động hiện tại. Bạn hoàn toàn có quyền giữ y nguyên mọi hành động của mình, nhưng bạn bắt buộc phải nhận thức được tường tận thứ động lực ẩn sâu đằng sau những hành động đó. Bởi lẽ khi những cơn gió ngược của cuộc đời thực sự ập tới, chính động lực cốt lõi ấy mới đủ sức giữ chân bạn ở lại, chứ không phải dăm ba cái kịch bản mỏng manh trôi nổi trên bề mặt.
Bên cạnh bốn câu chuyện mang tính bước ngoặt kể trên, cuộc đời tôi vẫn còn chất chứa vô số những mảnh ghép vay mượn nhỏ nhặt khác. Đơn cử như sở thích thưởng thức rượu vang tôi học lỏm được từ một người anh mà tôi rất quý mến, hay ngay cả cách lựa chọn đồng hồ đeo tay cũng do tôi nhặt nhạnh từ một người quen mà bản thân từng hết lòng trân trọng. Thậm chí hàng loạt những quan điểm cá nhân về lịch sử, về điện ảnh, về các công trình kiến trúc hay cách hành văn, phần lớn đều được tôi ngang nhiên vay mượn từ những người mà mình hay tiếp xúc gần gũi nhất.
Trong những năm tháng tuổi trẻ bồng bột đó, nếu cái gọi là bản sắc cá nhân của tôi thực sự có tồn tại, thì nó cũng chỉ là một bản pha trộn hỗn tạp được vay mượn từ vô vàn những nguồn tham khảo khác nhau. Thú thật là tôi hoàn toàn không sở hữu bất kỳ một cái gốc thuần khiết nào của riêng mình để có thể lấy đó làm hệ quy chiếu.
Tôi đoán rằng cuộc sống của bạn ít nhiều cũng đang diễn ra theo cách tương tự, và thực ra chúng ta không cần phải dằn vặt hay coi thói quen đó là một thói xấu.
Việc chúng ta thoải mái chia sẻ những sở thích cá nhân với những người mình yêu thương chưa bao giờ là một cái tội. Tương tự như vậy, việc học hỏi cách nhìn nhận vấn đề từ một người mà bạn thực sự kính trọng cũng hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bạn đang tự đánh mất đi chính bản thân mình. Xét cho cùng, vay mượn chính là một phần tất yếu trong cách mà con người chúng ta lớn lên và trưởng thành. Quá trình đó giống hệt như việc bạn phải tập mặc thử quần áo của người khác một thời gian đủ dài, trước khi tự tay cắt may được một bộ đồ vừa vặn cho riêng mình.
Việc vay mượn kịch bản từ thế giới xung quanh vốn dĩ không có gì sai trái, sai lầm chỉ phát sinh khi bạn hoàn toàn mù mờ không biết mình đang đi vay, để rồi ngộ nhận một cách mù quáng rằng những món đồ đi mượn đó chính là tài sản do mình tự tay làm ra.
Do đó, mục đích cốt lõi của việc rà soát lại các kịch bản hoàn toàn không phải để bạn mang cảm giác xấu hổ về bản thân. Mục đích duy nhất của nó là giúp bạn tự nhận thức một cách rõ ràng và trung thực nhất.
Từ đầu đến giờ, tôi luôn cố gắng viết ra những dòng tâm sự này bằng giọng điệu của một người đã chịu khó dành thời gian suy ngẫm để nhìn lại và giác ngộ ra nhiều thứ. Thế nhưng tôi cũng cần phải thẳng thắn thừa nhận một sự thật ngay tại đây, ngay chính trong khoảnh khắc tay tôi đang gõ những dòng chữ này. Rất có thể bản thân tôi vẫn đang âm thầm chạy theo một loại kịch bản tinh vi nào đó mà chính tâm trí tôi vẫn chưa thể nào nhận diện ra được.
Kịch bản đó hoàn toàn có thể mang vỏ bọc của một người làm mentor giỏi, hay rực rỡ hơn là hình tượng của một người chồng đã trưởng thành và biết lo toan cho gia đình. Thậm chí nó cũng có thể là kịch bản về một người viết blog may mắn sở hữu giọng văn mang đậm chất riêng không lẫn vào đâu được. Tôi thực sự không dám chắc chắn kịch bản cụ thể mà mình đang mắc kẹt là gì, bởi lẽ nếu tôi đã dễ dàng điểm mặt chỉ tên được nó thì chắc chắn nó đã không còn mang bản chất của một thứ chạy ngầm nữa rồi.
Quá trình rà soát lại kịch bản cuộc đời chưa bao giờ là một sự kiện chỉ cần làm một lần rồi có thể yên tâm kê cao gối ngủ. Bài thực hành này bắt buộc phải kéo dài suốt cả một đời người, với chu kỳ lý tưởng là cứ khoảng năm bảy năm chúng ta lại phải lôi ra làm lại một lần. Lý do đơn giản là vì hệ giá trị của con người luôn thay đổi theo thời gian, trong khi những kịch bản mới thì cứ liên tục được người ta cài cắm thẳng vào đầu chúng ta mà chẳng bao giờ buồn xin phép.
Người duy nhất mang mầm mống nguy hiểm trong toàn bộ câu chuyện này chính là kẻ luôn đinh ninh tin rằng bản thân mình đã hoàn toàn tự do và thoát khỏi mọi loại kịch bản thao túng. Bởi vì ngay tại thời điểm sự tự mãn đó xuất hiện, kịch bản mà họ đang chạy cũng chính là cái bẫy được cắm rễ sâu nhất và khó nhổ bỏ nhất.
Thậm chí ngay cả việc bạn chủ động dành thời gian rà soát lại mọi thứ cũng hoàn toàn có nguy cơ biến thành một dạng kịch bản mới. Nó có thể là ảo tưởng về một người đã hoàn toàn tỉnh thức, hoặc hình tượng của một kẻ tự hào vì mình đã đọc đủ mọi thể loại sách self-help trên đời. Thú thực là bản thân tôi cũng không tìm thấy bất kỳ một lối thoát hoàn hảo nào để có thể bước hẳn ra khỏi cái vòng xoáy luẩn quẩn này. Tôi hiện tại chỉ có thể cố gắng duy trì một ý thức rõ rệt rằng mình vẫn đang phải đứng ngay giữa tâm bão của nó.
Bây giờ chúng ta hãy cùng quay trở lại với câu hỏi cốt lõi đã đặt ra từ đầu: rốt cuộc thì ai là người đã viết nên kịch bản cho bạn? Dựa trên những kinh nghiệm quan sát của cá nhân tôi trong suốt quá trình làm việc với nhiều bạn mentee cũng như qua việc tự soi chiếu chính mình, tôi đúc kết được rằng có bốn nhóm đạo diễn ẩn danh lớn luôn túc trực để nhào nặn lên các kịch bản này.
Nhóm đạo diễn thứ nhất không ai khác chính là môi trường gia đình. Kịch bản này chắc chắn có thời lượng dài nhất, được cài đặt vào đầu chúng ta từ sớm nhất và hoạt động một cách vô thức nhất. Bạn sẽ không tài nào nhớ nổi kịch bản này đã bắt đầu len lỏi vào tâm trí mình từ lúc nào, đơn giản vì nó đã luôn tồn tại ở đó từ rất lâu trước khi bạn bắt đầu hình thành ý thức cá nhân. Từ chuyện nên chọn học trường nào hay theo đuổi ngành gì, cho đến việc bao nhiêu tuổi thì phải lập gia đình, đến ngưỡng nào thì phải mua được nhà, hay sống như thế nào mới được hàng xóm công nhận là đàng hoàng tử tế. Phần lớn những câu trả lời được cài đặt mặc định cho hàng loạt câu hỏi hóc búa đó thực chất chỉ là một khối di sản khổng lồ mà gia đình đã âm thầm truyền lại.
Nhóm thứ hai bao gồm những cuốn sách bạn đọc, các idol bạn theo đuổi và những người làm mentor định hướng. Loại kịch bản này thường mang tính sát thương rất cao bởi nó luôn tạo ra cho chúng ta một ảo giác ngọt ngào rằng đây hoàn toàn là sự lựa chọn tự do của riêng mình. Bạn có quyền chủ động mua một cuốn sách ngoài hiệu sách, tự tay nhấn nút theo dõi một kênh podcast yêu thích, hay tự do ngưỡng mộ triết lý sống của một người founder nổi tiếng nào đó. Thế nhưng kết quả cuối cùng vẫn không hề thay đổi, bạn chỉ đơn giản là đang tải thêm một kịch bản mới toanh vào đầu mình, và trong nhiều trường hợp, sự trói buộc của nó thậm chí còn thắt chặt hơn cả những kịch bản cũ kỹ trước đây.
Nhóm thứ ba bắt nguồn từ mạng lưới bạn bè và những người đồng trang lứa xung quanh chúng ta. Dạng kịch bản này chuyên chạy ngầm và chi phối trực tiếp đến hàng loạt những quyết định nhỏ nhặt trong đời sống thường ngày của bạn. Nó quyết định xem bạn sẽ theo đuổi sở thích nào, lối sống ra sao, thương hiệu điện thoại nào đang dùng, quán cà phê quen thuộc hay lui tới, hay trào lưu thời trang nào đang là tâm điểm chú ý. Mặc dù quy mô của chúng không hề lớn lao, nhưng mức độ phủ sóng lại vô cùng dày đặc và lặp đi lặp lại liên tục không ngừng nghỉ. Chính vì thế, mỗi một lần bạn xách xe đi họp mặt với nhóm bạn cũ cũng đồng nghĩa với việc kịch bản đó lại được hệ thống âm thầm khởi động và cài đặt lại vào đầu bạn thêm một lần nữa mà bạn chẳng mảy may nghi ngờ.
Nhóm đạo diễn cuối cùng chính là sức mạnh của nền văn hóa số, đại diện bởi những nền tảng như TikTok, LinkedIn, các kênh podcast hay Instagram. Mỗi một thao tác vuốt màn hình vô thưởng vô phạt của bạn đều tương đương với việc tự tiêm vào đầu một liều cài đặt kịch bản hạng nhẹ. Mặc dù từng liều lượng riêng lẻ có vẻ rất mỏng manh và vô hại, nhưng tần suất tiếp xúc lại dày đặc đến mức độ đáng báo động. Tổng lượng tích lũy của những lần lướt mạng đó thừa sức định hình lại toàn bộ cách mà bộ não của bạn tư duy về sự thành công, về tình yêu đôi lứa, cũng như về những mục tiêu thực sự đáng để dốc sức theo đuổi trong đời.
Trên thực tế, mỗi khi bạn đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt, đó hiếm khi là kết quả của một nguồn duy nhất mà thường là sự pha trộn tinh vi từ hai hay ba nguồn kịch bản khác nhau tác động cùng một lúc. Chính sự pha trộn này khiến cho công việc rà soát lại mọi thứ trở nên gian nan đến vậy, bởi bạn sẽ chẳng bao giờ tìm ra được một thủ phạm duy nhất nào để có thể giơ tay lên chỉ trích.
Để đối phó với mớ bòng bong này, tôi sẽ không đưa ra cho bạn bất kỳ một bản hướng dẫn năm bước rập khuôn nào cả. Thay vào đó, tôi chỉ gói ghém lại đúng bốn câu hỏi cốt lõi để bạn có thể mang theo bên mình trong vài tuần sắp tới, cứ để mặc cho chúng tự do ngấm dần vào nhận thức và từ từ rọi sáng những kịch bản đang lẳng lặng chạy ngầm bên trong tâm trí bạn.
Câu thứ nhất là câu hỏi về mặt nguồn gốc: tôi đã nghe ai nói về chủ đề này lần đầu tiên trong đời? Vào thời điểm sự kiện đó xảy ra, tôi đang bao nhiêu tuổi, bản thân tôi đang mang nỗi sợ hãi về điều gì, và sâu thẳm bên trong tôi đang khao khát được ai đứng ra công nhận? Sức mạnh của câu hỏi này nằm ở chỗ nó sẽ giúp bạn lôi xềnh xệch cái kịch bản đó ra khỏi vùng an toàn vốn luôn được mặc định là hiển nhiên, để trả nó về đúng vị trí nguyên thủy của một bài học mà bạn đã từng được người khác nhồi nhét.
Câu thứ hai tập trung vào sự kín đáo: giả sử không một ai trên cõi đời này biết được việc tôi đang dốc sức theo đuổi mục tiêu này, liệu tôi có còn muốn tiếp tục làm nó nữa không? Một khi bạn nhẫn tâm loại bỏ hoàn toàn yếu tố khán giả ra khỏi phương trình, bất kỳ kịch bản nào không được nuôi dưỡng bằng gốc rễ thật sự của bạn đều sẽ tự động khô héo và rụng lả tả. Những kịch bản hiếm hoi còn đủ sức bám trụ lại đến phút cuối cùng thường mới thực sự là tài sản thuộc quyền sở hữu của riêng bạn.
Câu thứ ba mang tính chất thử lửa khắc nghiệt hơn: khi mọi chuyện bắt đầu đổ vỡ tung tóe và chẳng còn một ai đứng xung quanh vỗ tay khen ngợi nữa, liệu tôi vẫn kiên định lựa chọn hành động này, hay tôi lại lén lút cảm thấy nhẹ nhõm trong lòng vì rốt cuộc cũng viện cớ tìm ra được một lý do hợp lý để bỏ cuộc? Nhiệm vụ của câu hỏi này là giúp bạn bóc tách một cách không thương tiếc lớp kịch bản hào nhoáng đang trôi nổi trên bề mặt, để lộ ra những giá trị thật sự đang nằm im lìm ở ngay bên dưới.
Hãy thử lấy một ví dụ thực tế về ý định vay tiền mua một căn nhà to đẹp hơn. Khi bạn mạnh dạn áp dụng câu hỏi thử lửa này vào hoàn cảnh đó, tự hỏi bản thân rằng nếu mọi chuyện bất ngờ hỏng bét thì mình có còn thèm khát căn nhà đó nữa không, hay mình sẽ lén thở phào nhẹ nhõm nếu vô tình tìm được lý do để hủy kèo? Tôi dám cá là câu trả lời thành thật xuất hiện trong đầu bạn lúc đó thường sẽ khác một trời một vực so với những lời hùng hồn mà bạn vừa mới tuyên bố với bố mẹ trong bữa cơm tối ngày hôm trước.
Câu thứ tư đòi hỏi bạn phải liên tục cập nhật hệ giá trị cá nhân: liệu cái hệ giá trị của tôi ở thời điểm hiện tại có còn ăn khớp với kịch bản đang chạy ngầm trong đầu hay không, hay tôi lại đang ngớ ngẩn vận hành một phần mềm lạc hậu từ phiên bản 2014 trên một nền tảng hệ điều hành tân tiến của năm 2026?
Thành thật mà nói, bạn không nhất thiết phải tìm ra câu trả lời cho cả bốn câu hỏi nặng ký này chỉ trong vòng một buổi chiều ngồi nhâm nhi cà phê. Những câu trả lời chất lượng nhất và sâu sắc nhất thường chỉ tự động gõ cửa khi tâm trí bạn đang bận rộn với những công việc lặt vặt khác, chẳng hạn như lúc bạn đang thả lỏng tản bộ trên phố hay khi đang đứng dưới vòi hoa sen trong phòng tắm, chứ tuyệt nhiên không phải là cái lúc bạn cố tình ngồi yên một chỗ rồi nhăn trán ép buộc bản thân phải nghĩ ra một đáp án cho bằng được.
Tuy nhiên, có một lưu ý vô cùng quan trọng mà tôi muốn nhấn mạnh: bạn ngàn vạn lần đừng cố gắng rà soát lại mọi thứ diễn ra trong đời mình. Việc audit này chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được áp dụng cho những kịch bản mang tính vĩ mô về căn tính cá nhân, về định hướng công việc sự nghiệp, hay về những mối quan hệ cốt lõi. Công cụ này tuyệt đối không được sinh ra để bạn mang đi phân tích mổ xẻ cho từng quyết định vụn vặt như trưa nay ăn món gì hay nên mua chiếc áo màu nào. Bất kỳ ai cố chấp mang từng hành động nhỏ nhặt ra để kiểm duyệt thì rốt cuộc cũng chỉ đang tự rước họa vào thân, thay thế một kịch bản mệt mỏi này bằng một cái kịch bản mệt mỏi khác nặng nề hơn mà thôi.
Đến đây, tôi muốn quay ngược trở lại với câu hỏi cốt lõi mà chúng ta đã cùng nhau đặt ra ở ngay phần đầu của bài viết, nhưng lần này câu hỏi đó sẽ được mang theo toàn bộ sức nặng và sự chiêm nghiệm từ bốn câu chuyện mà tôi vừa mới kể cho bạn nghe.
Audit không phải để rũ bỏ kịch bản cũ. Là để biết tại sao bạn vẫn chọn nó, hoặc tại sao bạn đã thay nó.
Cho đến tận ngày hôm nay, tôi vẫn kiên định với lựa chọn làm một người doanh nhân, và tôi cũng vẫn sẽ quyết định ở lại chăm sóc người con gái mình yêu khi biến cố bất ngờ ập đến. Trong cuộc đời mỗi người luôn tồn tại những kịch bản bắt nguồn từ thế giới bên ngoài, nhưng sau đó lại được chính chúng ta nuôi dưỡng và sống cùng chúng đủ lâu, đủ chân thật, để rồi cuối cùng chúng nghiễm nhiên hóa thành kịch bản của riêng chúng ta. Quá trình chuyển hóa đó không hề diễn ra thông qua việc chúng ta chối bỏ quá khứ, mà nó xảy ra khi ta dũng cảm lựa chọn lại chúng thêm lần thứ hai, lần thứ ba, hay thậm chí là lần thứ mười, và sau mỗi một lần chọn lại như thế, ánh mắt của ta lại mở rộng và thấu suốt hơn lần trước rất nhiều. Dẫu vậy, cũng có không ít những kịch bản thực chất chỉ là một món đồ vay mượn bị chúng ta cầm nhầm quá lâu đến mức tự huyễn hoặc bản thân rằng đó chính là con người thật của mình.
Trên đời này vốn dĩ chẳng tồn tại bất kỳ một kịch bản nào mang nhãn mác một trăm phần trăm do chính tay bạn tự viết ra cả. Bạn chắc chắn không thể nào tìm được cách thoát khỏi việc phải thừa hưởng những giá trị được nhào nặn từ thế giới xung quanh. Bạn chỉ có thể chủ động kiểm soát một việc duy nhất, đó là ý thức được rõ ràng xem bản thân mình đang thực sự thừa hưởng những gì, từ đó học cách chọn lọc lại mọi thứ một cách đầy tỉnh táo, và tiếp tục kiên nhẫn sống đủ lâu để biến những kịch bản nhập khẩu khô khan đó dung hợp thành kịch bản máu thịt của riêng mình.
Toàn bộ quá trình này mang lại một điểm khác biệt vô giá: bây giờ, mỗi khi đứng trước bất kỳ quyết định nào, tôi đều hoàn toàn ý thức được mình đang thực sự chọn gì.
Còn bạn thì sao, rốt cuộc hiện tại có những kịch bản nào vẫn đang ngày đêm chạy ngầm trong tâm trí mà bạn chưa bao giờ thực sự dành thời gian để audit lại chúng?