Bạn rời khỏi nhà. Bố mẹ không còn nhắc đến “con nhà người ta” nữa. Nhưng trong đầu bạn - thước đo đó vẫn còn đó. Và bây giờ không ai đặt nó vào. Bạn tự làm điều đó.
Không phải vì bạn yếu. Vì cơ chế đó đã được cài vào từ lâu, và nó chạy ngầm đến mức không thấy được.
Và câu hỏi không phải là làm sao để thoát, mà là: bạn đang dùng nó, hay nó đang dùng bạn?
Tôi biết cơ chế này vì tôi đã chạy trong nó nhiều năm. Phiên bản “con nhà người ta” của bố tôi là em trai tôi. Người không còn ở đây. Người đã mất không phạm sai lầm, không thất bại, không có ngày tệ. Người đó chỉ tồn tại trong ký ức đã được chọn lọc. Đó là thước đo không có điểm đến: không thể chạm tới, và không có cách nào thoát.
Phản ứng của tôi là cố đạt thật nhiều thứ. Nhưng không bao giờ đủ, vì thước đo không có điểm dừng.
Điều bố tôi làm, dù ông không biết, là đặt một thước đo vào đầu tôi mà tôi không tự chọn. Mất nhiều năm tôi mới hiểu: vấn đề không phải là có thước đo. Vấn đề là thước đo đó nằm ở đâu.
Khi thước đo là người khác - dù là người thành công hơn, người được bố mẹ nhắc tên, hay người không còn ở đây - bạn đang đuổi theo một đường chân trời. Nó di chuyển mỗi lần bạn gần đến. Không phải vì bạn không đủ giỏi, mà vì nó không được thiết kế để chạm tới.
“Con nhà người ta” hoạt động vì nó đặt đường chân trời đó vào đầu bạn từ rất sớm. Trước khi bạn đủ lớn để đặt câu hỏi về nó.
Sau này, khi tôi ra khỏi nhà, bố tôi không còn nói câu đó nữa. Áp lực từ gia đình giảm dần. Bạn cũng vậy: rời nhà, lập nghiệp, rồi nghĩ cơ chế đó cũng rời theo.
Nó không rời. Nó thay hình dạng.
Phiên bản mới là trang chủ LinkedIn bạn cuộn mỗi sáng. Nhóm đồng nghiệp cùng ngành đang tiến nhanh hơn bạn kỳ vọng. Những người bạn ngưỡng mộ đang mở rộng nhanh hơn bạn. Bạn tự đưa vào đầu một bộ thước đo mới mà không nhận ra mình đang làm điều đó.
Hồi nhỏ, người khác đặt thước đo đó cho bạn. Bây giờ bạn tự làm điều đó với chính mình, và không có ai để đổ lỗi. Không có ai để đặt câu hỏi. Cơ chế chạy ngầm đến mức không thấy được, và vì không thấy được, không có lý do để dừng lại.
Đây là phiên bản nguy hiểm hơn. Không phải vì nó mạnh hơn, mà vì nó vô hình hơn.
Làm việc với nhiều người ở nhiều giai đoạn khác nhau, tôi thấy điều này xuất hiện liên tục. Không chỉ ở người trẻ mới ra trường, mà ở cả người đã có sự nghiệp, đã có thành tích đáng kể. Thước đo bên ngoài không tự mất đi khi bạn thành công hơn. Nó chỉ đẩy cao hơn.
Câu hỏi không phải là so sánh có xấu không. Bạn không thể không so sánh, và không cần phải ngừng so sánh.
Câu hỏi là: thước đo của bạn là ai?
Bạn có tự chọn nó, hay nó được đưa vào từ môi trường mà bạn chưa bao giờ dừng lại để nhìn lại?
Tôi nhận ra điều này muộn. Có những giai đoạn tôi phải bắt đầu lại từ đầu, tay trắng hoàn toàn, và thấy rằng thước đo bên ngoài không còn có nghĩa gì. Không phải vì tôi không còn ai để so sánh, mà vì trong những lúc đó, câu hỏi duy nhất có trọng lượng là: hôm nay tôi có tốt hơn hôm qua không?
Đó là lần đầu tiên tôi thật sự dùng thước đo của mình, không phải chạy trên thước đo của người khác.
Thước đo thực tế nhất không phải là “người giỏi nhất trong ngành” hay “phiên bản lý tưởng bạn muốn trở thành.” Đó là bản thân bạn của hôm qua. Không phải vì nó dễ hơn, mà vì bạn có đủ dữ liệu về người đó. Bạn biết rõ người đó đã trả những cái giá nào để đạt được gì. Và ngược lại: những cái giá nào người đó không đồng ý trả, và đã tụt lại ra sao vì điều đó. Bạn kiểm soát khoảng cách đó. Và nó đo được thứ thật: bạn đang tiến hay không, chứ không phải bạn đứng ở đâu trong một bảng xếp hạng không có điểm dừng.
So sánh với người khác cho bạn biết bạn đứng ở đâu. So sánh với bản thân hôm qua cho bạn biết bạn đang đi về đâu.
Một cái đo vị trí. Một cái đo hướng.
Bạn đang dùng nó, hay nó đang dùng bạn?
Nếu bạn biết câu trả lời, bạn có lựa chọn. Nếu bạn chưa biết, đó là điều đáng ngồi xuống một lúc.