Mỗi đợt nhận mentee mới, tôi hay nghe một câu gần giống nhau: “Em không biết mình thật sự muốn gì.” Người nói câu đó không thiếu thứ gì: học qua trường tốt, gia đình ổn, công việc đàng hoàng. Nhưng câu hỏi cứ quay lại. Lúc đầu tôi tưởng đây là chuyện của riêng từng người, sau mới nhận ra đây là vấn đề của cả một thế hệ.
Bố mẹ bạn lớn lên trong thiếu thốn, một đời xây dựng để con không phải lo cái ăn cái mặc. Đó là tình yêu thương thật, không phải sự nuông chiều. Nhưng trong quá trình đó, có một thứ âm thầm biến mất mà không ai để ý.
Áp lực cơm áo, ngoài việc là gánh nặng, còn có một chức năng khác: nó cho người ta biết phải làm gì buổi sáng thức dậy. Không cần tự hỏi “tôi sống để làm gì” khi câu trả lời đã có sẵn và rõ ràng: nuôi được gia đình, trả được tiền thuê nhà, lo được học phí cho con. Khi bố mẹ giải quyết xong bài toán đó, họ trao cho bạn thứ mà chính họ chưa từng có: thời gian và không gian để tự hỏi. Và đó là lúc mọi thứ trở nên phức tạp hơn nhiều người nghĩ.
“Tôi sống để làm gì?” là câu hỏi xa xỉ. Không phải vì nó không quan trọng, mà vì khi đang chạy lo từng bữa cơm, bạn không có thời gian nghĩ về nó. Áp lực sống còn đã trả lời thay.
Bạn có cả ba thứ bố mẹ không có: thời gian, không gian, và quyền tự chọn. Nhưng không ai chuẩn bị cho bạn cái giá của những thứ đó, bởi bố mẹ cũng chưa từng đối mặt với câu hỏi này. Không phải vì họ không đủ khôn ngoan mà vì cuộc sống của họ không đặt ra câu hỏi đó. Thứ không cần trả lời thì không cần được dạy cách trả lời.
Khi câu hỏi “tôi muốn là ai” lơ lửng mà chưa có câu trả lời, bạn thường xoay theo một trong ba hướng.
Chạy theo thứ dễ đo (external validation). Điểm số, lương tháng, ăn quán ngon, du lịch nhiều, mạng xã hội đẹp. Không phải vì đó là điều bạn thật sự muốn, mà vì những thứ đó dễ so sánh và tạm thời lấp được khoảng trống chưa có tên.
Trôi theo quán tính. Học ngành bố mẹ chọn, làm công việc vì ngại thay đổi, sống theo lịch trình có sẵn. Không hạnh phúc lắm, nhưng cũng không đủ khổ để phải làm gì khác.
Đọc và nghĩ thay vì thử. Đọc xong cuốn sách liền mở cuốn kế tiếp. Ghi chú đầy vở. Có góc nhìn về mọi thứ nhưng không đưa bất cứ điều gì ra ngoài thực tế. Quá nhiều lựa chọn, không có thứ gì để bám vào mà chọn, nên thôi không chọn.
Ba kiểu này trông khác nhau từ bên ngoài. Bên trong đều là cùng một thứ: không có hướng đi thật sự là của mình.
Bố mẹ nghĩ họ trao sự bình an cho bạn. Thật ra, họ trao thứ mà chính họ không có trong tuổi trẻ: quyền được chọn. Đó là món quà lớn, và cũng là gánh nặng mà họ không biết mình đang trao. Tôi nói điều này không chỉ với vai trò người quan sát, tôi đang sống trong đó.
Tôi lớn lên trong trường chuyên lớp chọn. Cả tuổi thơ là chuỗi áp lực từ nhà trường lẫn gia đình. Tôi không muốn các con tôi sống như vậy, tôi muốn chúng đến trường vì thích học chứ không phải vì sợ tụt hạng.
Nhưng tôi cũng lo. Lo rằng khi không còn áp lực ép chúng rèn, chúng sẽ lớn lên thiếu đúng thứ áp lực đó vô tình tạo ra: kiên nhẫn khi chưa có kết quả, khả năng tập trung khi không ai nhìn.
Và lo hơn nữa: tôi tin vào việc trao cho con quyền tự do chọn, tôi tin chúng sẽ chọn đúng, nhưng tôi cũng biết tự do chọn nặng hơn nhiều người nghĩ. Đó là nghịch lý tôi chưa giải được, chỉ là tôi thấy rõ hơn câu hỏi mình đang mang trong lòng.
Có người nghĩ giải pháp là cho thế hệ trẻ trải qua khó khăn nhiều hơn, bắt họ tự lo hơn. Không sai hoàn toàn. Nhưng cũng không đủ.
Gian khổ không tự dạy được gì mà chỉ cho bạn nguyên liệu. Nguyên liệu đó có thành gì không lại là chuyện khác, và đó là thứ không ai chỉ bạn cách làm. Thứ bạn cần học không phải là chịu vất vả hơn mà là không bỏ chạy khỏi câu hỏi khó khi nó chưa có câu trả lời.
Bạn không lười, không hỏng, không thiếu ý chí. Bạn chỉ là thế hệ đầu tiên phải tự trả lời một câu hỏi mà áp lực sống còn từng trả lời thay, và không ai dạy bạn cách làm điều đó.
Biết vậy không giải quyết được gì ngay. Nhưng ít nhất, bạn ngừng đặt sai câu hỏi. Không phải “tại sao tôi không đủ cố gắng.” Mà là: “Tôi chưa biết mình muốn là ai, và tôi cần thời gian để tìm ra.”
Đó là nơi bắt đầu.