Hồi mười chín, hai mươi tuổi, đời tôi chạy với công suất tối đa theo đúng nghĩa đen. Tôi điều hành hai business chạy song song, đảm đương một công việc văn phòng, duy trì vài mối quan hệ chồng chéo lên nhau, và cuốn theo một nhịp sống cực đoan đến mức bây giờ ngó lại tôi cũng không tin nổi bản thân từng trụ được. Ngày nào tôi cũng lâm vào cảnh thiếu giờ, lúc nào cũng cuống cuồng vì hai mươi bốn tiếng không đủ nhét vừa mọi tham vọng. Nhưng sự thiếu hụt trong một ngày là một chuyện, còn quỹ thời gian của cả cuộc đời lại là chuyện khác, và cái quỹ đời ấy thì tôi đinh ninh là vô tận. Tiền bạc có thể cạn kiệt rồi kiếm lại, sức lực có thể vắt kiệt rồi phục hồi, nhưng thời gian sống lúc đó trong mắt tôi giống như một dòng nước dồi dào, tha hồ múc mà không bao giờ vơi.
Người ta hay bảo rằng một lần nhìn thẳng vào cái chết sẽ dạy bạn biết trân trọng từng khoảnh khắc, sống chậm lại và biết ơn nhiều hơn. Tôi đã nhìn thẳng vào nó năm hai mươi tuổi, và nó không dạy tôi chuỗi bài học rập khuôn đó. Nó dạy tôi cách gạch bỏ.
Điều lạ lùng nhất không nằm ở khoảnh khắc chạm mặt tử thần đó, mà ở những biến chuyển âm thầm xảy ra khi nó đã trôi qua. Cú sét đầu tiên hóa ra dạy tôi rất ít. Yếu tố mài giũa tôi nhiều nhất, đến tận bây giờ vẫn còn phát huy tác dụng, lại là thứ sinh ra sau biến cố đó và không bao giờ tắt hẳn.
Cú sét
Năm tôi hai mươi tuổi, người tôi yêu phát hiện ung thư buồng trứng, phải cắt một bên rồi lên phác đồ hóa trị từng đợt. Tôi nghe hung tin đó trong một buổi chiều bình thường, và buổi chiều ấy đã cắt đôi cuộc đời tôi thành hai nửa trước và sau, dù lúc đó tôi chưa đủ trải nghiệm để hiểu vết cắt ấy sâu đến mức nào.
Trong vài ngày, tôi bỏ lại toàn bộ sự nghiệp đang dựng dở ở Hồ Chí Minh để bay ra Hà Nội, sống cùng gia đình cô ấy và đi qua từng đợt truyền hóa chất. Nếu bây giờ bạn hỏi tôi đã đưa những gì lên bàn cân để đi tới quyết định đó, tôi sẽ phải thành thật rằng bản thân không thực hiện một phép tính nào. Không có bất kỳ cuộc giằng co nội tâm nào giữa việc giữ business và việc có mặt ở bệnh viện, cũng không có một bản danh sách được mất nào được lập ra để nâng lên đặt xuống. Sự việc đơn giản đến mức khi cô ấy đổ bệnh, mọi yếu tố khác tự động biến mất. Khoảng thời gian đó cô ấy là cả thế giới của tôi, và một khi trọng tâm đã được định vị tuyệt đối như vậy thì không còn thứ gì khác đủ sức ép tôi phải đắn đo suy tính.
Đây là chỗ tôi muốn thú thật, kể cả khi điều đó nghe có vẻ vô tâm: tôi không thể kể rõ mình đã bỏ lại những gì để ra Hà Nội. Tôi không tài nào nhớ nổi. Khoảng trống ký ức đó lại là minh chứng thành thật nhất cho những gì một hạn chót thực sự làm với tâm trí con người. Nó không bắt ta phải đau đớn lựa chọn giữa nhiều điều quan trọng. Nó chỉ khiến những điều vô nghĩa tự động bay hơi sạch sẽ đến mức ta quên hẳn chúng từng tồn tại.
Sự sáng rõ đến trong những ngày đó không hề êm ái, và nó cũng chẳng phải kết quả của một quá trình khôn ngoan tĩnh tại nào. Nó lạnh lùng và triệt để. Nó không thì thầm khuyên tôi trân trọng thực tại, nó chỉ lặng lẽ gạch bỏ tất cả những gì không dính dáng đến người tôi yêu. Mãi về sau tôi mới nhận ra một hệ quả đi kèm với sự triệt để đó: bất kỳ cái gì tuyệt đối đều không thể kéo dài mãi mãi. Không ai có thể sống bền bỉ trong một trạng thái bị xóa trắng hoàn toàn.
Rồi cú sét tắt
Năm tôi hai mươi mốt tuổi, cô ấy khỏi bệnh. Tôi trở về gần như trắng tay, tiêu sạch những đồng tiền dành dụm cuối cùng cho đợt điều trị. Dù vậy, cô ấy còn sống, nên trong hệ quy chiếu của tôi đó vẫn là một chiến thắng trọn vẹn không cần bàn cãi.
Rồi đến cái phần mà gần như không ai kể cho bạn nghe mỗi khi họ nói về một trải nghiệm thay đổi cuộc đời: trạng thái minh mẫn đó dần phai đi. Mọi thứ không bốc hơi trong một đêm, mà chầm chậm loãng ra qua một hai năm. Tiếng ồn của cuộc sống bò trở lại. Danh sách công việc dài dằng dặc như cũ, tham vọng quay về đúng vị trí của nó, thói quen trì hoãn cũng lẻn vào tâm trí lúc nào không hay. Tôi lại bắt đầu sống như thể mình sở hữu một hầu bao thời gian dư dả, y hệt như trước khi giông bão kéo tới.
Tôi mất khá nhiều thời gian mới vỡ lẽ được nguyên do. Cú sét đó không phải một bản cập nhật phần mềm vĩnh viễn; nó mang đặc tính của một liều thuốc khẩn cấp hơn, và liều thuốc nào rồi cũng đến lúc hết tác dụng. Đó là nguyên nhân hàng triệu người đi qua một biến cố lớn, tỉnh thức được vài tháng, rồi trượt dài về lại lề thói cũ để sau đó tự dằn vặt bản thân. Tôi không nghĩ họ có lỗi. Một tia chớp sinh ra vốn mang bản chất chói lòa trong chốc lát rồi tan biến vào bóng tối.
Vậy nếu cú sét rồi cũng tắt, thì thứ gì bám trụ lại? Tôi chắc chắn có một thứ đã ở lại, chỉ là phải mất nhiều năm tôi mới định hình và gọi đúng tên nó. Nó lặng lẽ hơn nhiều, và tôi chỉ nhìn thấy chân dung của nó khi quay đầu ngó lại một quãng đường đủ dài.
Tiếng ù
Hai mươi hai tuổi tôi lập gia đình. Hai mươi ba tuổi con trai tôi chào đời, hai mươi lăm tuổi đến lượt con gái. Nhìn từ bên ngoài, đó là một hành trình bình thường đang được bồi đắp từng viên gạch một.
Nhưng bên dưới cái đời sống thường nhật ấy có một thứ không bao giờ tắt hẳn. Nó mang hình hài một nỗi sợ rằng tế bào ung thư có thể quay lại bất cứ lúc nào, rằng tôi có thể mất cô ấy khi hai đứa con còn quá nhỏ để kịp lưu giữ khuôn mặt mẹ. Âm thanh này không mang cường độ của một tia chớp. Nó là một tiếng ù trầm, một nhịp tích tắc nền cứ chạy râm ran phía sau mọi ngóc ngách, đi theo tôi vào từng mâm cơm gia đình, từng lần đưa cô ấy đi khám định kỳ, từng đêm tôi nằm nghe nhịp thở của cô ấy ở bên cạnh.
Phải nhiều năm sau tôi mới nhận ra một sự thật trái ngược với mọi lầm tưởng. Âm thanh ù ù dai dẳng ấy, chứ không phải tờ bệnh án mang tính sát thương năm hai mươi tuổi, mới thực sự thay đổi vĩnh viễn cách tôi tiêu pha thời gian. Lý do rất giản dị: tôi có thể chung sống với nó. Chiếc đồng hồ ngầm đó chạy nhịp nhàng dưới nền những ngày bình thường, lặng lẽ sắp xếp lại toàn bộ thứ tự ưu tiên của tôi từ ngày này qua ngày khác mà không đòi hỏi tôi phải gồng mình gắng sức.
Nếu phải đặt hai chiếc đồng hồ ấy lên cùng một hệ quy chiếu, tôi sẽ đúc kết thế này: cú sét cho tôi một tuần minh mẫn, còn tiếng ù trang bị cho tôi cả một thập kỷ. Khác biệt cốt lõi giữa chúng không nằm ở cường độ, vì nếu lấy cường độ làm hệ quy chiếu thì cú sét áp đảo hoàn toàn. Sự chênh lệch nằm ở việc một thứ cho phép bạn mang theo, còn thứ kia thì không. Yếu tố thay đổi một cá nhân thường không đến từ cú giật sập nguồn, mà đến từ thứ ý thức bạn duy trì qua một bữa sáng thứ Ba tẻ nhạt.
Tôi cần làm rõ tiếng ù đó đã thay đổi cụ thể điều gì để tránh những hình dung sai lệch. Nó không đột nhiên biến tôi thành một người đàn ông gác lại sự nghiệp để bám trụ ở nhà nhiều hơn. Tôi vẫn miệt mài làm việc, và thời lượng dành cho sự nghiệp thậm chí còn nhỉnh hơn sự hiện diện bên gia đình. Điều thay đổi ở đây không đo đếm bằng số giờ đồng hồ, mà đo bằng độ sâu của mỗi lần tôi có mặt. Quỹ thời gian ở nhà khiêm tốn hơn thời gian cày cuốc, nhưng một khi đã ngồi xuống mâm cơm, tâm trí tôi neo đậu ở đó trọn vẹn mười phần. Tiếng ù âm ỉ liên tục nhắc nhở tôi rằng khoảnh khắc bình dị này có thể vĩnh viễn không bao giờ xuất hiện lần thứ hai. Nó không định tuyến lại lịch trình cá nhân, nó tinh chỉnh lại sự chú tâm của tôi: không cần kéo dài số giờ, chỉ cần không một giờ nào bị cắt vụn hay bỏ ngỏ.
Vậy nó đã dạy tôi điều gì
Đến đây tôi muốn định nghĩa chính xác món quà mà cả hai chiếc đồng hồ đã mang lại, bởi người ta rất hay nhét nó vào những chiếc hộp khuôn mẫu sai lệch.
Nó không hề dạy tôi bài học sống trọn từng phút theo nghĩa phổ thông. Những người theo đuổi triết lý sống trọn từng phút thường muốn ôm đồm tất cả vì lo sợ bỏ lỡ bất cứ trải nghiệm hay ho nào ngoài kia. Tôi làm một việc hoàn toàn ngược lại: tôi buông bỏ gần như mọi thứ. Việc buông tay ở đây không đồng nghĩa với thái độ thờ ơ, nó là việc ngừng pha loãng bản thân. Tôi gạch tên vô số dự án lặt vặt mang mác thú vị để dồn toàn bộ nguồn lực vào một vài trụ cột tôi đích thân lựa chọn, và công việc là một trong số ít những thứ đó. Sự nhận thức về tính hữu hạn không ép tôi phải vơ vét nhiều hơn, nó cấp quyền cho tôi thẳng tay gạch bỏ. Quá trình thanh lọc đó cần một sự tàn nhẫn nhất định, và tôi đã học được cách thi hành điều đó mà không mảy may cảm thấy áy náy.
Nó cũng không khuyên tôi rằng đời người ngắn ngủi nên cứ mặc sức hưởng thụ thay vì lao tâm khổ tứ xây dựng dài hạn. Tôi cần nhấn mạnh chi tiết này vì bản thân tôi là người dành gần như toàn bộ thanh xuân để kiến tạo. Cú va chạm đó chỉ ra một hướng đi khác hẳn: khi ý thức rõ mình không đủ thời gian cho tất cả, tôi mới dồn được lực cho vài mục tiêu thật sự đáng giá và cất công xây dựng chúng dữ dội hơn bao giờ hết. Tính hữu hạn của đời người không dùng để biện minh cho sự buông xuôi, nó đóng vai trò như một bộ lọc màng lưới để ta đưa ra quyết định. Việc vin vào sự ngắn ngủi để rũ bỏ trách nhiệm thực chất là một sự chối bỏ tai hại, bởi rũ bỏ tất cả rồi thì cũng chẳng khác biệt gì so với việc sống như thể thời gian là vô tận. Cả hai trường hợp đều dẫn đến kết cục không lựa chọn gì cả.
Nếu phải tóm gọn cơ chế vận hành đó, tôi sẽ mô tả như sau: sự hữu hạn không tặng thêm cho tôi bất kỳ món quà nào, nó chỉ đơn thuần bóc tách vứt đi. Nó tước đoạt một cách tàn nhẫn cái ảo tưởng êm ái rằng mọi thứ trên đời đều mang tầm quan trọng ngang nhau. Trạng thái minh mẫn mà bao người khao khát có được hóa ra chỉ là phần cặn còn sót lại sau khi những màn sương ảo vọng kia bị bốc hơi hoàn toàn.
Bạn không cần một cơn ung thư
Đến đây, có thể một câu hỏi hết sức hợp lý sẽ nảy sinh trong đầu bạn: chẳng lẽ con người bắt buộc phải đi qua một bi kịch đau đớn thì mới chịu tỉnh ngộ? Câu trả lời là không. Đó là toàn bộ lý do tôi chọn cách phân tích cả hai chiếc đồng hồ chứ không phải bám vào một tia chớp duy nhất.
Bạn không cần phải tìm kiếm một cú sét, bởi mọi cú sét rồi sẽ tắt ngóm ngay cả khi chúng mang theo sức tàn phá khủng khiếp nhất. Trọng tâm bạn cần chú ý nằm ở chiếc đồng hồ chạy ngầm kia, và một phiên bản tương tự luôn tồn tại sẵn bên trong mỗi chúng ta. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn mọi người tiêu tốn một lượng năng lượng khổng lồ chỉ để lấp liếm âm thanh của nó: nhồi nhét lịch trình cho kín đặc, dán mắt vào màn hình bất kể ngày đêm, chìm đắm trong các hình thức giải trí vô thưởng vô phạt, hoặc ru ngủ bản thân bằng câu thần chú để mai tính. Lối ra duy nhất không nằm ở việc tự tạo thêm một biến cố, mà ở việc ngừng tiêm thuốc tê vào thứ ý thức bạn vốn dĩ đã sở hữu.
Tôi hiểu nếu bạn phản biện rằng tiếng ù của tôi chỉ xuất hiện nhờ dư chấn từ bệnh án ung thư năm hai mươi tuổi. Lập luận đó hoàn toàn có cơ sở. Dù vậy, tôi đã quan sát thấy thứ âm thanh tương tự ở những người chưa từng nếm qua một biến cố sinh tử nào. Họ chỉ đơn giản là khựng lại khi nhận ra người lớn trong nhà đã bước đi chậm chạp hơn, đứa con mới lọt lòng hôm nào nay đã bắt đầu cãi lại, hoặc một người bạn chung khóa đột ngột đổ bệnh. Tính hữu hạn của kiếp người chưa bao giờ đòi hỏi một mất mát đủ lớn để cất tiếng. Nó luôn hiện diện bền bỉ ở đó, chỉ là ta thường xuyên dùng sự bận rộn để khước từ lắng nghe.
Tôi không có một hệ thống triết lý đồ sộ nào để chuyển giao cho bạn. Tôi chỉ giữ lại vài phương pháp hết sức đời thường nhằm duy trì nhịp đập cho tiếng ù đó, mà không yêu cầu bản thân phải trả giá bằng một chẩn đoán y khoa nào khác.
Phương thức đầu tiên nằm ở việc đếm ngược bằng số lần thay vì đếm xuôi bằng số năm. Tôi không cho phép mình suy nghĩ theo kiểu cuộc đời vẫn còn vài chục năm phía trước, vì biên độ quá lớn của con số đó rất dễ ru ngủ lòng người. Tôi tập trung tính toán xem mình còn được bao nhiêu mùa hè để tụi nhỏ sẵn sàng xách balo đi chơi cùng bố, trước khi chúng xây dựng thế giới riêng và tôi lùi lại thành một lựa chọn lấp chỗ trống. Đâu nhất thiết phải có con bạn mới áp dụng được cách đếm này. Nó có thể là số lần bạn còn cơ hội nhậu chung với người anh em phương xa, số chuyến đi leo núi khi khớp gối còn nguyên vẹn, hay số lần về ăn Tết với một người thân đang mỏng đi trông thấy. Những con số đó vơi đi rất nhanh, và bởi vì ít ỏi, chúng mang theo một sức nặng không thể chối cãi.
Quy tắc thứ hai tôi hay dùng: trước khi gật đầu với một đầu việc mới, tôi phải xác định được nó đang lấn chiếm không gian của thứ gì. Quỹ thời gian là một hằng số bất di bất dịch, nên mỗi lần buột miệng đồng ý đều đồng nghĩa với một lần âm thầm từ chối một ưu tiên khác. Đây không phải bài toán viển vông kiểu mười năm nữa nhìn lại tôi có hối hận không. Nó là một phép trừ thẳng thừng ngay tại thời điểm hiện tại: sự vụ này, ngay giây phút này, đang cướp đi chỗ đứng của điều gì?
Nguyên tắc thứ ba tôi đã đề cập ở phần trước, nên tôi chỉ nhắc lại một lần cho gọn: một khi đã lựa chọn hiện diện, sự hiện diện đó bắt buộc phải toàn vẹn.
Có một hàng rào bảo vệ tôi buộc phải dựng lên ở đoạn kết, vì nếu thiếu nó toàn bộ bài viết này rất dễ trượt sang một thái cực độc hại. Việc nuôi dưỡng tiếng ù không đồng nghĩa với thái độ sống rụt rè trong lo âu. Nếu ý thức về sự ngắn ngủi của đời người khiến bạn sợ hãi đến mức đình trệ mọi hoạt động, bạn chắc chắn đã kích hoạt nhầm sang một phiên bản tiêu cực. Chức năng chuẩn xác của chiếc đồng hồ nền là cung cấp một sự bình tĩnh thấu suốt, rèn giũa độ sắc bén để bạn ra tay gạch bỏ những thứ râu ria mà không dấy lên một gợn lăn tăn. Một khi sự nhận thức ấy bóp nghẹt nhịp thở thay vì làm thông thoáng đầu óc, lời khuyên của tôi là hãy rút phích cắm và chỉ quay lại đối diện khi nội tâm đã đủ vững vàng.
Năm hai mươi tuổi, tôi kiêu hãnh tin rằng tài sản khổng lồ nhất mình nắm giữ là một quỹ thời gian vô tận. Hiện tại tôi không còn nuôi dưỡng ảo tưởng về sự dư dả đó nữa, và kỳ lạ thay, sự thừa nhận ấy chưa bao giờ mang sắc thái của một nỗi buồn.
Khi thấu hiểu thời gian rồi sẽ cạn, tôi mới thấy phần ngày tháng còn lại trong tay mình có ý nghĩa. Những thứ vô hạn bản chất không mang theo trọng lượng nào, đơn giản vì chúng không bao giờ đặt ta vào thế phải đánh mất. Chỉ tính hữu hạn mới đủ sức tạo ra áp lực buộc con người phải ưu tiên, và tôi đã dần tin rằng hành động đưa ra quyết định là biểu hiện chân thực nhất của việc đang sống. Tôi không còn bấu víu vào suy nghĩ rằng mình sở hữu nhiều thời gian. Lần đầu tiên trong đời, tôi cảm nhận rõ ràng sự thiếu hụt đó thực chất là một đặc ân.