Tôi từng ngồi trong buổi họp “mổ xẻ” cái chết của một startup vừa tròn 18 tháng tuổi, ngay lúc mọi thứ chính thức đóng cửa. Bốn người ngồi quanh bàn, những ly cà phê đã nguội ngắt, không ai buồn nhìn thẳng vào mắt ai. Câu chuyện kéo dài lê thê suốt hai tiếng đồng hồ và mọi lời giải thích đưa ra đều lẩn quẩn quanh ý tưởng: thị trường chưa sẵn sàng, sản phẩm thiếu tính năng, người dùng không nhận ra giá trị.
Đã có khoảnh khắc người ngồi đối diện tôi ngập ngừng: “Thật ra vấn đề cốt lõi là…” rồi khựng lại. Cậu ấy cúi xuống nhìn tách cà phê, lảng sang chuyện cái roadmap chưa kịp làm xong. Ba người còn lại dán mắt xuống bàn. Không ai vặn vẹo thêm câu nào.
Thực ra cả bốn người trong phòng đều tự hiểu ba cộng sự trước đó đã rời đi thế nào: từng người một, với từng lý do, rơi rụng qua từng tháng. Chỉ là họ chọn cách né tránh. Bàn về ý tưởng thì dễ hơn nhiều, bởi nói về ý tưởng thì chẳng ai phải tự soi mình vào gương cả.
Ý tưởng không chết. Đội ngũ mới chết.
Chúng ta ảo tưởng về sức mạnh của ý tưởng từ đâu?
Những câu chuyện về các tập đoàn tỷ đô thường bắt đầu bằng khoảnh khắc “Eureka”: ai đó nhìn vào một vấn đề quen thuộc, nhận ra thứ mà cả thế giới bỏ lỡ và từ giây phút ấy mọi thứ thay đổi vĩnh viễn. Kịch bản đó cực kỳ hấp dẫn vì nó gãy gọn, có điểm khởi đầu rõ rệt và gieo vào đầu chúng ta niềm tin rằng thành công là thứ hoàn toàn có thể sao chép lại nếu bạn chỉ cần nghĩ ra đúng hướng.
Đó chính là lúc “thiên kiến kẻ sống sót” (survivorship bias) đánh lừa chúng ta. Ta không hề biết về hàng chục nghìn startup đã bỏ mạng dù có chung ý tưởng đó: những ứng dụng giao đồ ăn ra đời trước cả Grab, những nền tảng học trực tuyến chết yểu từ lâu trước khi e-learning trở thành trào lưu. Sự thất bại thì không có ai dựng thành phim, chẳng ai thèm phỏng vấn cũng không có màn diễn thuyết nào cả. Chúng chìm vào quên lãng và chính sự im lặng đó đã bóp méo góc nhìn của chúng ta về nguyên nhân thật sự tạo nên thành công.
Nghĩ ra một ý tưởng dễ hơn vạn lần so với việc xây dựng một đội ngũ. Bạn có thể phác thảo ý tưởng lên giấy, bảo vệ nó rành rọt trong một buổi gặp gỡ hay tóm tắt nó chỉ trong ba câu. Nhưng đội ngũ thì khác - bản chất thật sự của họ chỉ lộ diện khi áp lực lên đỉnh điểm, khi dòng tiền sắp cạn, khi khách hàng lớn nhất vừa dứt áo ra đi. Khi những thứ đó chưa xảy ra, bạn vốn dĩ chưa biết mình đang sát cánh cùng ai đâu.
Ba kịch bản “sai người” bóp nghẹt một ý tưởng tốt
Trong cuốn The Founder’s Dilemmas, Noam Wasserman sau khi nghiên cứu hơn mười nghìn startup đã chỉ ra rằng 65% thất bại bắt nguồn từ xung đột nội bộ giữa các nhà sáng lập, không phải do ý tưởng tồi hay sai thời điểm. CB Insights khi phân tích rộng hơn trên hàng nghìn case cũng xếp “sai người” vào top ba nguyên nhân khiến startup tử trận, thậm chí còn trên cả “hết tiền” bởi cạn vốn suy cho cùng thường chỉ là hệ quả của việc sai người ra quyết định. Những mâu thuẫn này hiếm khi nổ ra ồn ào ngay từ đầu; chúng cứ âm ỉ tích tụ qua nhiều tháng, đến khi ai đó chịu nói ra sự thật thì mọi chuyện đã quá muộn.
Thực tế rạn nứt trong đội ngũ thường rơi vào ba kịch bản dưới đây và tuyệt nhiên không kịch bản nào bắt nguồn từ “kém năng lực”. Đó chỉ là cái cớ dễ nghe mà người ta hay đưa ra về sau.
Tin xấu luôn đến quá trễ. Đội ngũ sai không hẳn là kém cỏi, mà là thiếu dũng khí để làm người mang tin dữ. Họ tự xoay xở trong im lặng vì sợ làm bạn lo, hoặc đơn giản vì biết bạn sẽ nổi cáu. Thử tưởng tượng một Head of Sales cứ báo cáo là doanh thu “đang trong phễu chờ chốt” trong khi thực tế chẳng có hợp đồng nào sắp về. Họ lặp lại điệp khúc đó suốt ba tháng liền, chỉ vì tự nhủ “tuần sau chắc sẽ khá hơn”. Đến khi bạn vỡ lẽ thì runway của công ty đã thủng một lỗ lớn.
Không ai chịu đau ngang nhau. Startup sập, founder mất trắng. Còn người đồng hành chỉ mất một công việc - thứ mà họ thừa sức kiếm lại được sau vài tháng. Khi mức rủi ro không cưa đôi, cách hai bên ra quyết định sẽ hoàn toàn lệch nhau, dù có ngồi chung phòng và nhìn chung một bảng dữ liệu. Đây chẳng phải chuyện đạo đức cao thấp; đây là quy luật con người. Người chỉ lo mất việc sẽ chọn lối đi an toàn, còn founder đang đứng trước bờ vực tất nhiên sẽ muốn đặt cược để sống sót.
Bản chất lộ diện khi “nhà cháy”. Hai người có thể phối hợp cực kỳ ăn ý trong thời kỳ trăng mật, khi mọi thứ đang tăng trưởng và các quyết định đưa ra đều xuôi chiều. Nhưng khi tiền chỉ còn đủ sống ba tháng, khi khách hàng VIP ép những điều khoản không thể chấp nhận, hay khi phải tự tay sa thải người đã theo mình từ ngày đầu - đó mới là lúc giá trị cốt lõi của mỗi người phơi bày rõ nhất. Và khổ nỗi, lúc nhà đang cháy thì chẳng còn thời gian ngồi xuống gỡ một khúc mắc lẽ ra phải được làm rõ từ nửa năm trước.
Bài học đắt giá khi đặt cược vào người mình tin nhất
Từng có lúc tôi đặt trọn niềm tin vào một người đến mức gần như bỏ qua mọi bước kiểm tra: giao quyền lãnh đạo, giao tiền đầu tư, thậm chí đặt tên công ty theo tên người đó với kỳ vọng một ngày họ sẽ thay tôi cáng đáng tất cả. Không phải vì tôi thiếu kinh nghiệm: tôi đã lăn lộn đủ lâu để đánh hơi được những rủi ro cơ bản. Nhưng chính vì quá thân thiết, tôi đã tự tước đi những cơ chế kiểm soát lẽ ra phải là nguyên tắc bất di bất dịch.
Khi thảm họa ập đến, nó không diễn ra từng bước một. Không phải một bộ phận gặp trục trặc mà là hai mảng gãy rập cùng lúc, không kịp trở tay chẳng màng bàn giao. Cú sốc lớn nhất không nằm ở chỗ năng lực yếu kém mà là sự thiếu trung thực đã bám rễ từ rất lâu trong khi tôi không nhìn thấy bởi vì tôi đã tự tay tắt đi hệ thống cảnh báo của chính mình ngay từ đầu.
Bài học rút ra không phải là “đừng tin ai cả”. Sự thật sâu hơn thế nhiều: tôi đã nhầm lẫn tai hại giữa sự trung thành và tính cam kết. Người đó trung thành với tôi vì cái tình nhiều năm, nhưng cam kết với công việc lại là một phạm trù hoàn toàn khác, thứ mà tôi chưa từng một lần nghiêm túc đánh giá. Khi hai thứ đó cọc cạch, bạn sẽ vớ được một người sống chết không bỏ bạn đi nhưng họ cũng chẳng buồn cố gắng làm tốt hơn mức sàn mà họ tự đặt ra. Tệ hơn là vì nặng tình bạn không nỡ sa thải, thế là mắc kẹt trong mớ bòng bong do chính mình tạo ra.
Điểm mù chí mạng nhất còn xót xa hơn cả mất tiền hay mất thời gian là điều này: đặt sai người vào ghế nóng không chỉ phá hỏng kết quả của bộ phận đó mà họ còn tạo ra những mảng tối che khuất tầm nhìn của bạn. Bạn bắt đầu nhìn cả hệ thống qua lăng kính của họ, hoàn toàn không hay biết rằng những sự thật ngoài kia đã bị bóp méo hay bưng bít đến mức nào.
”Mảnh ghép hoàn hảo” không giống như bạn tưởng
Kẻ có CV chói lọi nhất chưa chắc đã là người đi đường dài cùng bạn. Bạn bè quen lâu năm cũng vậy: sự thân thiết trên bàn nhậu không tự động quy đổi thành sự tin cậy khi áp lực bủa vây. Đặc biệt kẻ lúc nào cũng gật gù tán thành mọi ý kiến của bạn, nhất là khi bạn đang cần một tiếng nói phản biện mới chính là nhân tố nguy hiểm nhất, vì cái gật đầu đó thường không đến từ sự tâm phục khẩu phục mà chỉ là cách né tránh đụng chạm.
Người đúng là kẻ dám lôi vấn đề ra ánh sáng từ khi nó còn chỉ là một đốm lửa nhỏ, dù biết thừa bạn sẽ khó chịu khi nghe. Là người chịu trận cùng bạn khi công ty sập hầm chứ không phải chỉ xông ra vỗ tay lúc chia tiền thưởng. Là người đủ lì lợm để bước qua những tháng ngày mông lung vô định mà không hoảng loạn, vì startup luôn có những giai đoạn không ai biết đúng hướng là gì. Và quan trọng nhất đó là người bạn có thể đập bàn cãi nhau tay đôi trong phòng họp hôm nay nhưng sáng mai vẫn vui vẻ ngồi làm việc tiếp mà không để bụng.
Bill Gross từng mổ xẻ hơn hai trăm startup để tìm ra DNA của sự thành công và xếp “đội ngũ” ở vị trí thứ ba - đánh bật cả “ý tưởng” lẫn “mô hình kinh doanh”. Thứ duy nhất đứng trên đội ngũ là thời điểm (timing) ngặt nỗi đó lại là thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của con người. Điều đó có nghĩa là: trong tất cả những biến số bạn thực sự nắm đằng chuôi được, con người chính là biến số sinh tử.
Sẽ có người vặn vẹo: “Thiếu gì founder vẫn phất lên vù vù dù nhân sự ra vào như đi chợ, phong cách thì độc tài.” Không sai. Nhưng phần lớn những ca hiếm hoi đó sống sót được là nhờ vô tình bắt được một ý tưởng có timing quá hoàn hảo, đủ sức tạo lực đẩy che lấp mọi lục đục nội bộ thời kỳ đầu. Timing thì không tái tạo được, còn cách dùng người thì có. Những founder kiểu đó có thể ăn may ở công ty đầu tiên, nhưng sang đến công ty thứ hai thì chưa chắc.
Ba câu hỏi tự vấn trước khi chọn người đi cùng
Dưới đây không phải là một danh sách để tích ô, mà là ba câu hỏi để bạn tự soi chiếu lại:
Lần gần nhất họ chủ động báo tin xấu cho bạn là khi nào? Nếu bạn phải vò đầu bứt tai mới nhớ ra hoặc thậm chí không thể nhớ nổi thì đó chẳng phải minh chứng cho một nội bộ êm ấm. Đó là dấu hiệu cho thấy có cả một chuỗi vấn đề đang âm ỉ chạy ngầm mà bạn bị bưng bít.
Nếu ngày mai công ty sập tiệm, họ sẽ mất gì? Câu hỏi này không nhằm phán xét ai mà để đo mức độ gắn kết thật sự. Câu trả lời thành thật sẽ vạch trần việc họ đang “sống chết” cùng bạn hay đơn giản chỉ đang có mặt ở chỗ bạn làm việc.
Bạn có dám cãi nhau tay đôi với họ không? Không phải kiểu ấm ức giữ trong đầu mà là cãi nhau thẳng thắn và biết chắc rằng mối quan hệ sẽ không vì thế mà toang. Nếu bạn còn ngập ngừng thì xin lỗi, bạn đang không có một đội ngũ mà chỉ đang có một đám đông đứng xem bạn làm thôi.
Thứ xứng đáng được bảo vệ hơn ý tưởng
Cứ ném ý tưởng vào thực tế sáu tháng đi bạn sẽ thấy cách triển khai thay đổi chóng mặt, đôi khi biến dạng đến mức không còn nhận ra bản kế hoạch ban đầu nữa. Hạt nhân của ý tưởng có thể sống sót nhưng đường đi nước bước thì chẳng bao giờ giống hệt trên giấy. Đừng gọi đó là thất bại: đó là hơi thở của startup. Thứ duy nhất không thể đánh tráo trong quá trình đó chính là những người sát cánh bên bạn: cách họ đối mặt với sóng gió và liệu họ có chọn ở lại khi ở lại là lựa chọn khó hơn ra đi.
Tôi vẫn bị ám ảnh bởi buổi họp ngày hôm đó. Người ngồi đối diện tôi, người đã bỏ lửng câu nói “Thật ra vấn đề cốt lõi là…” sau đó có dịp ngồi cà phê riêng với tôi. Hóa ra anh ấy đã biết tỏng mọi chuyện từ tận tháng thứ chín. Biết rõ ai là nút thắt, biết vấn đề nằm ở đâu và biết thừa phải làm gì. Nhưng trong cái công ty ấy, không một ai tạo ra không gian đủ cởi mở để sự thật được gọi tên, và chính anh ấy cũng tự thỏa hiệp với sự im lặng.
Người ta hay hỏi nhau: “Ý tưởng của bạn là gì?” Câu hỏi đúng hơn phải là: “Bạn đang làm cùng ai, và họ có dám nói thẳng vào mặt bạn không?”
Tham khảo: Noam Wasserman, The Founder’s Dilemmas (2012). CB Insights, The Top 12 Reasons Startups Fail. Bill Gross, The Single Biggest Reason Why Startups Succeed (TED, 2015).