Hầu hết những người tôi ngồi mentor đều bận. Không phải bận theo nghĩa lười biếng hay thiếu quyết tâm - mà bận thật sự, lịch kín, email dày, họp liên tục, cuối ngày vẫn còn việc chưa xong. Nhưng khi hỏi họ sáu tháng qua đã tiến thêm được gì, câu trả lời thường ấp úng hơn tôi kỳ vọng.
Họ bận. Nhưng không phải bận với những thứ quan trọng.
Không ai không biết khái niệm “việc cấp bách và việc quan trọng.” Covey đã viết về nó, Eisenhower đã sống theo nó, và hàng trăm bài LinkedIn giải thích bốn ô vuông đó mỗi tuần. Kiến thức không thiếu, vậy mà vẫn lặp lại theo cùng một cách. Vấn đề không phải là thiếu kỷ luật, không phải là chưa đọc đúng sách. Có một cơ chế tâm lý sâu hơn đang chạy ở phía sau, và nếu không hiểu cơ chế đó, không có công thức hay hệ thống nào giúp được lâu dài.
Tại sao việc cấp bách luôn thắng
Năm 2018, giáo sư Meng Zhu tại Johns Hopkins cùng các cộng sự công bố một nghiên cứu về thứ họ gọi là “mere urgency effect” - hiệu ứng của sự cấp bách đơn thuần. Kết quả gây bất ngờ: người tham gia liên tục ưu tiên công việc có hạn chót ngắn hơn, ngay cả khi công việc đó ít quan trọng hơn rõ ràng, và ngay cả khi họ biết điều đó. Sự cấp bách ghi đè phán đoán ngay cả khi phán đoán đang hoạt động bình thường.
Để hiểu tại sao, cần hiểu một chút về cách não xử lý thông tin. Daniel Kahneman trong cuốn Thinking, Fast and Slow mô tả hai phần não hoạt động song song: phần phản ứng tức thì, nhanh và tự động, chạy theo cảm xúc và thói quen; và phần cần ngồi lại suy nghĩ, chậm hơn, có chủ ý, tốn năng lượng hơn nhiều. Việc cấp bách kích hoạt phần phản ứng tức thì vì có áp lực, có nguy cơ, não ưu tiên xử lý ngay. Việc quan trọng đòi hỏi phần suy nghĩ chậm, và phần đó luôn thua khi ta đang bận, mệt, hoặc chịu nhiều áp lực cùng lúc.
Còn một tầng nữa mà kinh tế học hành vi gọi là “thiên kiến hiện tại” - nôm na là não người có xu hướng tự nhiên định giá thứ có thể nhận ngay hôm nay cao hơn thứ sẽ có trong tương lai, dù về mặt lý trí biết rõ thứ sau đáng giá hơn nhiều. Trả lời một email hôm nay cảm thấy có giá trị hơn một kỹ năng được xây trong ba năm. Không phải ta yếu đuối hay thiếu tầm nhìn - đây là cách não người vận hành khi gặp phần thưởng tức thì.
Đây không phải vấn đề ý chí mà là cách não hoạt động, và đó cũng là điều Covey quan sát thấy khi phân tích thói quen của người thật sự hiệu quả: họ khác người bận rộn không phải ở chỗ làm nhiều hơn, mà ở chỗ dành phần lớn thời gian cho những thứ quan trọng nhưng không cấp bách, xây năng lực, vun đắp quan hệ, chuẩn bị nền móng dài hạn.
Câu hỏi duy nhất hoạt động
Tôi đã thử nhiều hệ thống. Một vài thứ giúp được trong ngắn hạn rồi dần không còn tác dụng. Thứ tôi dùng nhất bây giờ không phải hệ thống, chỉ là một câu hỏi:
“Mười năm nữa tôi có hối hận vì hôm nay đã không làm việc này không?”
Câu hỏi này không phải về năng suất. Nó không giúp ta làm thêm được gì. Nó chỉ làm một việc: buộc não chuyển sang chế độ suy nghĩ chậm bằng cách thay đổi khung thời gian, từ “ngay lúc này” sang “nhìn lại từ tương lai.” Người ở tương lai đó không chịu áp lực của hôm nay, không bị email chưa trả lời gây lo lắng, không bị kéo vào cơn khủng hoảng hiện tại. Họ chỉ nhìn lại và đánh giá.
Bằng chứng rằng câu hỏi đó đặt đúng hướng đến từ nơi ít người nghĩ đến. Bronnie Ware, y tá người Úc chăm sóc bệnh nhân giai đoạn cuối đời, ghi lại những gì họ hối hận nhất trước khi mất trong cuốn The Top Five Regrets of the Dying. Không ai hối hận vì đã không trả lời email nhanh hơn. Không ai hối hận vì đã không dự thêm nhiều cuộc họp. Hối hận lớn nhất, lặp đi lặp lại qua nhiều người, đều thuộc về những gì họ không làm, những lựa chọn bị dời mãi vì không ai nhắc, không có hạn chót, và không có hậu quả tức thì nếu bỏ hôm nay.
Daniel Pink trong cuốn The Power of Regret, dựa trên khảo sát hàng chục nghìn người, phát hiện thêm một quy luật nhất quán: theo thời gian, người ta hối hận về những gì không làm nhiều hơn những gì đã làm. Những quyết định sai gây đau ngắn hạn và thường có thể sửa. Những thứ không bao giờ bắt đầu gây đau dài hạn và không có cách nào lấy lại.
Tôi hiểu câu hỏi đó hoạt động như thế nào không phải từ sách, mà từ một lần không có thời gian để phân tích. Năm 20 tuổi, người tôi yêu phát hiện ung thư. Tôi bỏ toàn bộ sự nghiệp ở Hồ Chí Minh, chuyển ra Hà Nội để ở bên cô ấy qua từng đợt hóa trị. Không có phương pháp nào trong đầu lúc đó. Chỉ biết rằng mười năm sau, nếu không làm điều đó, tôi sẽ hối hận theo cách không có gì bù được. Câu hỏi đó không cần tên, nó chỉ cần sự trung thực về thứ gì thực sự tính.
Câu hỏi này chạy hai chiều
Ít người để ý rằng câu hỏi mười năm không chỉ chạy theo một chiều.
Chiều quen thuộc: không trả lời email tối nay thì mười năm nữa có hối hận không? Gần như không bao giờ. Gọi điện cho người bạn đang qua giai đoạn khó mà cứ dời thì sao? Có thể sẽ hối hận. Buổi tối với người thân thay vì ngồi soạn thêm một tài liệu không ai đọc? Câu trả lời thường khá rõ.
Nhưng chiều ngược lại hay bị bỏ qua hơn, và đây là phần quan trọng hơn với người 20-30 tuổi đang trong giai đoạn xây nền móng.
Ở tuổi 25: “Mười năm nữa tôi có hối hận vì đã không nghiêm túc xây nền tảng nhân sinh quan và hệ giá trị cho mình không?” Câu trả lời thường là có, nhưng người ta không tự hỏi câu đó vì nó không có áp lực cảm xúc tức thì, không có ai nhắc, và luôn có thể dời sang tuần sau. Tương tự với tư duy và thói quen hiệu quả, với định hướng nghề và đi sâu vào chuyên môn, với kỹ năng giao tiếp và xây dựng quan hệ thật, với khả năng dẫn dắt người khác. Không cái nào có hạn chót, tất cả đều có thể dời, và tất cả đều nhân lên theo năm, không có cách nào rút ngắn sau này.
Người bắt đầu xây những thứ đó ở 25 và người bắt đầu ở 35 không chỉ chênh nhau mười năm kinh nghiệm. Họ chênh nhau cả một nền móng.
Seneca đã quan sát điều này từ hơn hai nghìn năm trước trong De Brevitate Vitae, cuốn sách về sự ngắn ngủi của đời người. Ông không nói “sống nhanh lên” mà nói: không phải chúng ta có ít thời gian - chúng ta lãng phí nhiều. Người La Mã thời đó bận rộn với những việc cấp bách và chết mà không sống được ngày nào hoàn toàn theo ý mình. Sự cấp bách đã là vấn đề từ trước khi có email.
Việc quan trọng thường không có hình dạng - đó là lý do nó thua
Còn một lý do nữa việc cấp bách luôn thắng, bên cạnh cơ chế tâm lý: việc quan trọng thường mơ hồ hơn việc cấp bách rất nhiều.
“Xây dựng mối quan hệ sâu hơn với con” quan trọng, nhưng hôm nay, cụ thể, điều đó là gì? “Phát triển năng lực dài hạn” quan trọng, nhưng so với cái báo cáo đang cần giao chiều nay thì chọn cái nào và chọn theo tiêu chí gì? Việc quan trọng không có hình dạng rõ, không có thời gian cụ thể, không có ai hỏi tiến độ. Việc cấp bách thì luôn có.
Câu hỏi mười năm có ích ở đây theo một cách khác: nó buộc việc quan trọng phải trở nên đủ cụ thể để cạnh tranh được. Không phải “quan hệ với con” trừu tượng mà là “buổi tối thứ Tư này không mở máy tính” rất cụ thể. Không phải “xây kỹ năng” mơ hồ mà là “hai tiếng sáng thứ Bảy tuần này” có thể lên lịch được.
Ví dụ gần hơn với người đang trong giai đoạn xây dựng sự nghiệp: “Học kỹ năng X, thứ quan trọng cho hướng đi năm năm tới” nghe rất đúng nhưng không ai nhắc, không ai hỏi tiến độ, và luôn thua khi có hạn chót tuần này. Đặt câu hỏi mười năm vào đây thì rõ hơn nhiều: “Mười năm nữa tôi có hối hận vì đã không bắt đầu học thứ này khi còn 25 không?” Câu trả lời thường rõ hơn nhiều so với cảm giác “bận quá, để tuần sau.” Và khi câu trả lời đã rõ, việc lên lịch hai tiếng cuối tuần không còn là câu hỏi ý chí nữa, mà là điều xảy ra tự nhiên.
Khi việc quan trọng có hình dạng cụ thể, nó mới có thể cạnh tranh thật sự với việc cấp bách. Không phải lúc nào cũng thắng, nhưng ít nhất là cuộc cạnh tranh công bằng hơn.
Cảnh báo: câu hỏi đó cũng có thể bị dùng sai
Câu hỏi mười năm không phải lúc nào cũng cho câu trả lời rõ. Khi cả hai lựa chọn đều quan trọng mà chỉ chọn được một, bạn có thể nhận được hai câu trả lời “có”, và lúc đó cần thêm thứ khác để quyết định. Nhưng với phần lớn những gì chiếm thời gian hàng ngày, câu hỏi đó đủ để lọc.
Có một cách dùng câu hỏi đó sai theo hướng ít ai để ý.
Người đang ở tuổi 20-30 đôi khi dùng “thứ quan trọng với tôi là hiện diện, là sống có ý nghĩa, là không để công việc cuốn đi tất cả” như lý do để tránh làm việc khó. Câu đó nghe có vẻ trưởng thành và được suy nghĩ kỹ, vì thế nó thuyết phục được cả chính người nói. Nhưng nếu hỏi nghiêm túc hơn: mười năm nữa bạn có hối hận vì đã không xây dựng nghiêm túc hơn trong giai đoạn này không?
Hầu hết người tôi gặp sau tuổi 30 đang trả giá cho câu hỏi đó mà họ không hỏi lúc 25.
Một dấu hiệu dễ nhận ra: nếu câu hỏi mười năm của bạn luôn cho phép bạn làm ít hơn, nghỉ nhiều hơn, và tránh những thứ khó, đó không phải câu hỏi trung thực. Đó là câu hỏi đang được dùng để biện minh cho những gì bạn đã muốn làm từ trước.
Câu hỏi đó chỉ trung thực khi ta áp nó đều tay, cho cả những thứ đang bị kéo vào lẫn những thứ đang bị né.
Đóng
Sự cấp bách không bao giờ hết. Nó sẽ tiếp tục đến, tiếp tục có áp lực, tiếp tục thuyết phục rằng hôm nay là ngoại lệ và tuần sau sẽ rảnh hơn. Thứ thay đổi không phải là lượng việc cấp bách giảm đi, mà là ta nhận ra mình đang để nó quyết định thay cho mình từ lúc nào.
Sợ nhất không phải là chọn sai giữa cấp bách và quan trọng. Sợ nhất là không nhận ra mình đang chọn.