Tôi có một mentee làm rất tốt. Không phải tốt theo nghĩa đang cố gắng, mà tốt theo nghĩa đã đến nơi muốn đến, với văn phòng đẹp, đội ngũ ổn định, thu nhập cao hơn kỳ vọng lúc 25 tuổi, và không có gì thật sự phải lo. Anh ấy gặp tôi và hỏi tại sao mình thấy trống.
Tôi không ngạc nhiên vì đã thấy điều đó nhiều lần rồi.
Thứ anh ấy gọi là bình yên, tôi gọi là lò đã nguội.
Bài này không phải bài nói rằng bạn phải khổ mới lớn, hay bạn cần “ra ngoài vùng thoải mái” theo kiểu poster treo tường văn phòng. Bài này nói về một thứ cụ thể hơn: tại sao sự thoải mái, thứ bạn đã làm việc cả đời để đạt được, lại âm thầm làm bạn suy yếu theo cách bạn không nhìn thấy, không cảm được, và không có cảm giác cần phải lo ngại.
Comfort hoạt động thế nào - và tại sao nó thường bị hiểu sai
Hầu hết mọi người khi nghe “comfort là kẻ thù” đều nghĩ đến lười biếng hoặc an phận, nhưng đó không phải điều tôi đang nói.
Comfort trở nên nguy hiểm không phải lúc bạn dừng lại, mà lúc bạn dừng mà không biết mình đang dừng. Và để hiểu tại sao, cần hiểu cách con người vận hành dưới áp lực.
Nassim Taleb trong cuốn Antifragile phân loại mọi thứ theo cách chúng phản ứng với áp lực và bất ổn: fragile (vỡ khi gặp áp lực), robust (chịu được áp lực), và antifragile (trở nên mạnh hơn nhờ áp lực). Cơ thể con người, kỹ năng, khả năng tư duy đều thuộc nhóm thứ ba. Chúng không chỉ chịu được thách thức mà cần thách thức để cải thiện. Bỏ đi thách thức vì thế không phải trung tính; bỏ đi thách thức là bỏ đi đúng thứ làm chúng mạnh lên.
Ví dụ gần nhất là cơ bắp. Không dùng thì teo, và đó không phải ẩn dụ mà là sinh học. Hệ miễn dịch không tiếp xúc với mầm bệnh thì phản ứng kém đi, xương không chịu lực thì mật độ giảm. Không phải những thứ đó hỏng, mà là không có lý do gì để duy trì năng lực mà không được dùng đến.
Khả năng ra quyết định, tư duy phê phán, chịu đựng không chắc chắn, tiếp nhận phản bác - tất cả hoạt động theo cùng nguyên tắc đó. Và comfort, khi kéo dài ở những vùng cần thách thức để sống, chủ động làm bạn dễ vỡ hơn.
Ba cơ chế làm bạn suy yếu trong im lặng
Khả năng quyết định teo lại
Khi không phải đưa ra quyết định khó, khả năng đưa ra quyết định khó teo lại theo thời gian. Không phải biến mất hoàn toàn, chỉ teo.
Điều này xảy ra theo cách rất hợp lý. Bạn xây được đội ngũ nên bớt phải tự tay quyết. Bạn tích lũy đủ kinh nghiệm nên bớt phải thử điều chưa biết. Bạn có hệ thống nên bớt phải suy nghĩ từ đầu. Mỗi bước đó đều là tiến bộ thật, không phải sai. Nhưng cộng dồn lại, bạn đang ra ít quyết định khó hơn trước, và bộ cơ đó đang teo mà bạn không hay.
Khi cơ chế này đã ngấm, bạn sẽ thấy mình do dự nhiều hơn trước, cẩn thận hơn, cần thêm thông tin và thêm sự đồng thuận trước khi dám quyết. Bạn có thể gọi đó là trưởng thành hơn, kỹ lưỡng hơn, nhưng thực ra là bạn đã yếu hơn.
Anders Ericsson, nhà nghiên cứu về cơ chế đằng sau chuyên môn thật sự, chỉ ra rằng thứ tạo ra chuyên gia không phải kinh nghiệm đơn thuần mà là luyện tập có chủ đích ngay tại ngưỡng năng lực hiện tại, đủ khó để có thứ để học nhưng không quá khó đến mức không xử lý được. Người 20 năm kinh nghiệm không nhất thiết tốt hơn người 5 năm nếu suốt 20 năm họ chỉ lặp lại cùng một thứ trong vùng đã thành thục. Comfort giữ bạn dưới ngưỡng đó, và cũng cắt đứt thứ phát triển cần nhất: phản hồi từ thực tế.
Mất tín hiệu phản hồi từ thực tế
Ma sát là tín hiệu. Khi mọi thứ trơn tru, tín hiệu mất đi và bạn không còn biết mình đang lạc khỏi thực tế ở đâu.
Cách nó xảy ra: đội ngũ không còn phản bác bạn nhiều nữa, một phần vì họ nể, một phần vì bạn không cần họ phản bác để ra quyết định. Khách hàng không phàn nàn, có thể vì tốt thật, cũng có thể vì họ đã lặng lẽ chuyển đi nơi khác. Số liệu không đỏ, nhưng thước đo bạn đang dùng có thể là thước đo của ba năm trước. Bạn nghĩ mình đang làm tốt, trong khi thực ra bạn chỉ đang không bị thách thức.
Cũng từ nghiên cứu đó: không có phản hồi nghĩa là không có cách biết mình đang sai ở đâu, vì thế kỹ năng trượt dần thay vì cải thiện.
Bằng chứng thường đến muộn và đột ngột: bạn bị bất ngờ khi thứ gì đó đổ vỡ. Nhìn lại, dấu hiệu đã có từ lâu, nhưng không có gì đủ sắc để cắt qua lớp thoải mái bên trên.
Cái “bình thường” dịch chuyển mà không hay
Đây là cơ chế âm thầm nhất, vì nó không thay đổi hành động của bạn ngay lập tức mà thay đổi cái bạn nghĩ là bình thường.
Trong tâm lý học có một hiện tượng gọi là hedonic adaptation: con người có xu hướng thích nghi với điều kiện tích cực, và thứ từng là đặc biệt dần trở thành bình thường mới. Ở đây cũng vậy: những áp lực bạn từng coi là bình thường, làm việc trong tình huống không có câu trả lời sẵn, bị phản bác trực tiếp, đối mặt với thứ chưa biết, dần trở thành “quá nhiều”, “không cần thiết”, “stress không đáng.” Không phải vì bạn yếu đuối hơn, mà vì cái bạn gọi là bình thường đã dịch chuyển, và nó xảy ra chậm đủ để bạn không nhận ra.
Bạn nhận ra cơ chế này không phải qua cảm giác mất mát mà qua sự vắng mặt của nó: bạn cảm thấy khó chịu với những yêu cầu mà trước đây bạn tự đặt ra cho chính mình, bắt đầu định nghĩa mình là “người không cần làm X nữa”, và X là thứ đã tạo ra bạn.
Cơ chế 1 và 2 vẫn còn để lại một thứ: cảm giác gì đó không ổn. Bạn do dự và biết mình đang do dự. Bạn bị bất ngờ và biết mình đã bỏ lỡ dấu hiệu. Nhưng sau khi cơ chế thứ ba xảy ra xong, không còn thứ đó nữa. Bạn không cảm thấy thiếu thứ đã mất, vì bạn đã không còn muốn nó. Không còn gì kéo bạn trở lại. Đây là lý do cơ chế này nguy hiểm nhất, không phải vì nó xảy ra cuối, mà vì sau khi nó xong, bạn bình yên thật sự. Và đó chính là vấn đề.
Năm dấu hiệu bạn đang trong vùng nguy hiểm
Không phải câu hỏi khảo sát, chỉ là năm quan sát mà bạn tự nhận ra không cần ai hỏi.
Một: Bạn không nhớ lần cuối làm thứ gì đó mà không biết trước kết quả sẽ ra sao. Mọi thứ bạn làm đều trong vùng bạn đã biết mình thắng.
Hai: Bạn cảm thấy khó chịu khi bị thách thức trực tiếp, và bắt đầu tìm cách tránh những tình huống như vậy. Không phải vì bạn không biết xử lý, mà vì bạn đã lâu không phải xử lý.
Ba: Những người xung quanh ngày càng ít nói thẳng với bạn, và bạn không thấy đó là vấn đề. Thậm chí, bạn có thể thấy đó là bằng chứng bạn đang làm tốt.
Bốn: Bạn giải thích nhiều hơn thực hiện. Bạn có câu trả lời cho mọi thứ, nhưng ngày càng ít thứ bạn tự tay làm.
Năm: Bạn bận hơn nhưng cảm thấy ít đi. Nhiều cuộc họp, nhiều quyết định nhỏ, nhiều thứ phải xử lý, nhưng cảm giác sắc, cảm giác đang trên đỉnh của mình, không còn ở đó như trước.
Không cần phải có đủ năm. Một hoặc hai cũng đủ để dừng lại và hỏi mình đang ở đâu trong vòng này.
Không phải tất cả sự thoải mái đều nguy hiểm
Bài này không phải bài chống lại sự thoải mái. Comfort đúng chỗ là cần thiết, và quan trọng hơn, nó là điều kiện để làm được việc khó. Có hai loại rất khác nhau, và sự khác biệt giữa chúng quan trọng hơn bạn nghĩ.
Comfort ở cấp độ nền tảng: ngủ đủ giấc, không làm việc với người tiêu hao bạn, có tài chính đủ ổn định để không phải lo từng ngày, có môi trường không lãng phí năng lượng vô ích. Những thứ này bảo vệ năng lực của bạn để bạn có thể làm việc khó. Thiếu chúng, bạn không phải đang được rèn mà chỉ đang bị bào mòn.
Comfort ở cấp độ thách thức: tránh quyết định khó, tránh phản bác, chỉ làm trong vùng đã thành thục, tránh thứ bạn chưa biết làm. Những thứ này không bảo vệ năng lực, chúng thay thế luôn việc phát triển năng lực đó.
Một cách kiểm tra thực tế: nếu sau ba tháng, hoàn cảnh buộc bạn phải tự làm lại thứ đã delegate, bạn có làm được không? Hay bạn thật sự đã không còn cần làm? Câu hỏi trừu tượng hơn cũng cho cùng một đáp án: sự thoải mái này đang bảo vệ năng lượng của tôi để làm được việc khó hơn, hay nó đang thay thế luôn việc khó đó?
Chọn lại ma sát của mình
Vấn đề không phải là thêm đau vào cuộc sống, hay cố thêm giờ làm việc. Thứ cần làm là chủ động giữ một vài vùng không thoải mái, có chủ đích, ở đúng nơi mà năng lực của bạn cần được dùng để tiếp tục sống.
Theo Ericsson, phát triển thật sự xảy ra ngay tại ngưỡng năng lực hiện tại. Không phải đi tìm khó khăn ngẫu nhiên, mà tìm đúng vùng bạn đang dưới ngưỡng vì comfort, rồi đẩy lên một chút. Có ba điểm can thiệp cụ thể để bắt đầu.
Ma sát quyết định: Lấy lại một loại quyết định bạn đã trao ra ngoài vì tiện lợi, không phải vì thật sự vượt quá khả năng. Không phải để kiểm soát, mà để giữ bộ cơ đó không teo.
Ma sát phản bác: Tìm một người sẽ nói thẳng với bạn, và thực sự lắng nghe thay vì tìm cách phản bác lại. Người như vậy ngày càng hiếm khi bạn có vị trí. Sự hiếm đó là dấu hiệu nguy hiểm, không phải dấu hiệu thành công.
Ma sát mới: Định kỳ nhận một việc mà bạn không biết trước câu trả lời. Không phải để chứng minh gì với ai, mà để giữ cái cảm giác không chắc chắn, và học cách làm việc trong đó thay vì tránh nó.
Cái giá dài hạn
Ít người nói đến điều này khi nói về sự thoải mái: suy yếu vì comfort không diễn ra đều đặn mà cộng dồn. Mỗi năm không dùng một khả năng, năm tiếp theo khó lấy lại hơn một chút, không phải vì tuổi tác mà vì việc lấy lại cũng cần thời gian và nỗ lực thật. Và lúc bạn nhận ra mình cần lấy lại, thường là lúc đã muộn để làm từ từ.
Cửa sổ tốt nhất để tái thiết ma sát là khi mọi thứ đang ổn, không phải khi đang trong khủng hoảng. Đây là lúc bạn có đủ sức để đưa thách thức trở lại mà không bị quá tải. Khi khủng hoảng đến, và nó luôn đến dù dưới hình dạng nào, không phải lúc để xây lại từ đầu.
Tôi đã thấy đủ người đi qua vòng này. Không ai trong số họ nhận ra mình đang suy yếu khi đang ở trong comfort. Họ chỉ nhận ra khi thứ gì đó bắt đầu đổ vỡ: một quyết định lớn cần được đưa ra và họ thấy mình không thể, một khủng hoảng team mà họ không nhìn thấy dấu hiệu dù nó đã ở ngay trước mặt. Lúc đó mới thấy phần của mình đã không còn ở đó như trước.
Kẻ thù im lặng nhất không cần phải đánh bạn. Nó chỉ cần đứng đó đủ lâu, để bạn thôi cần phải chiến đấu, và để bạn gọi đó là bình yên.