9 giờ tối, bạn mở ứng dụng TikTok với ý định chỉ lướt chừng mười phút cho khuây khỏa. Thế nhưng ba mươi phút sau, bạn nhận ra mình đã lưu bốn video về một founder Việt Nam nói về việc chạy marathon, hai clip ngắn của một doanh nhân Mỹ kể về thói quen buổi sáng (morning routine), và một phân tích về công ty khởi nghiệp vừa gọi vốn thành công. Khi quyết định tắt màn hình, bạn chợt thấy trong người thiêu thiếu một thứ gì đó vô hình mà bản thân không thể gọi thành tên.
Cảm giác trống rỗng ấy có lẽ đã trở nên quá đỗi quen thuộc với nhiều người trong chúng ta. Đó là lúc bạn vừa đóng ứng dụng lại và bỗng nhiên thấy mệt mỏi rã rời mà chẳng hiểu lý do vì sao. Khung cảnh này lặp đi lặp lại thường xuyên đến mức bạn thậm chí không còn nhận ra nó là một phần trong thói quen hàng ngày của mình nữa.
Tôi đã quan sát hiện tượng này rất nhiều lần ở các bạn mentee của mình. Càng đọc nhiều câu chuyện thành công về các founder, càng nghe nhiều podcast về những người trẻ tự lập, hay lướt vô số bài viết trên LinkedIn về cách xây dựng sự nghiệp sớm, các bạn lại càng thường xuyên thú nhận với tôi rằng họ hoàn toàn mất phương hướng. Logic thông thường sẽ khiến chúng ta tin rằng càng tiếp nạp nhiều thông tin thì tầm nhìn càng sáng tỏ, dẫu vậy thực tế lại diễn ra theo chiều hướng hoàn toàn trái ngược.
Sự thật không nằm ở việc bạn đang rối trí hay thiếu năng lực định vị bản thân. Chẳng qua là những mong muốn sâu thẳm của bạn đang bị nhấn chìm bởi khát khao của người khác, trong khi bạn lại không hề hay biết mình đang vay mượn ước mơ của họ.
Mong muốn rẻ nhất là mong muốn đi mượn
Sâu bên trong não bộ chúng ta luôn tồn tại một cơ chế nguyên thủy rất dễ quan sát ở trẻ nhỏ và không bao giờ biến mất khi ta lớn lên: hễ thấy ai thèm muốn thứ gì, ta cũng tự nhiên nảy sinh ham muốn có được thứ đó. Cơ chế này ưu tiên vay mượn khát khao thay vì tự sản xuất ra chúng, bởi lẽ việc đi mượn luôn mang lại cái giá rẻ hơn rất nhiều. Quá trình tự hình thành mong muốn đòi hỏi bạn phải dấn thân thử nghiệm, chấp nhận vấp ngã, cọ xát thực tế và mất rất nhiều thời gian để thực sự hiểu mình hợp với điều gì. Trong khi đó, việc vay mượn lại cung cấp cho bạn những bằng chứng thành công ngay tức khắc, khiến bạn đinh ninh rằng thứ người khác đang khao khát chắc chắn là một mục tiêu đáng để sở hữu. Bộ não của bạn sẽ tự động rẽ vào con đường tắt dễ dàng này mà chẳng thèm buông lời xin phép.
Có hai loại mong muốn luôn song hành tồn tại bên trong cùng một con người. Loại thứ nhất là mong muốn gốc, hình thành từ những va chạm rất thật khi bạn từng đích thân trải nghiệm, từng nếm trải đau thương lẫn niềm vui trọn vẹn, và thực sự hiểu rõ lý do đằng sau khát khao của mình. Mong muốn này thường nảy mầm rất chậm nhưng lại bén rễ cực kỳ sâu sắc. Loại thứ hai là mong muốn vay, sinh ra đơn thuần từ việc quan sát người khác, khi bạn chưa từng một lần thử nghiệm nhưng lại vội vàng tự nhủ bản thân cũng cần có được nó. Kẻ vay mượn này bùng lên dữ dội nhưng cũng lụi tàn rất nhanh, để rồi chẳng đọng lại bất kỳ giá trị cốt lõi nào sau khi cơn sốt đi qua.
Nhiều người có thể phản biện rằng ngay cả mong muốn gốc rễ cũng bắt nguồn từ những tương tác xã hội, chẳng hạn như việc bạn quyết định đi Đà Lạt chỉ vì một lời rủ rê của đám bạn thân. Lập luận này hoàn toàn chính xác, bởi lẽ không có bất kỳ khát khao nào tồn tại độc lập hoàn toàn mà không chịu ảnh hưởng từ môi trường xung quanh. Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính quyết định nằm ở chỗ mong muốn gốc luôn đòi hỏi bạn phải tự mình dấn thân và cọ xát trực tiếp với trải nghiệm đó, trong khi mong muốn vay mượn thì lại trống rỗng và hời hợt.
Bản năng bắt chước (mimesis) vốn dĩ không phải là một khiếm khuyết của loài người. Trẻ con học cách nói chuyện thông qua việc mô phỏng người lớn, học sinh rèn luyện tư duy nhờ quan sát những người thầy giỏi, và các founder cũng phát triển kỹ năng lãnh đạo từ việc theo sát những mentor dạn dày kinh nghiệm. Nếu thiếu đi cơ chế học hỏi cốt lõi này, toàn bộ nền văn minh nhân loại chắc chắn không thể tiến hóa được. Vì thế, mục đích của bài viết này hoàn toàn không phải là kêu gọi bạn từ bỏ bản năng sao chép tự nhiên ấy.
Vấn đề cốt lõi thực sự nằm ở một góc độ hoàn toàn khác: liệu bạn đang vận hành quá trình bắt chước này một cách có chủ đích hay hoàn toàn vô thức. Việc thực hành có ý thức đồng nghĩa với việc bạn hiểu rất rõ mình đang học hỏi từ ai, phục vụ cho mục tiêu cụ thể nào, và bản thân sẵn sàng chấp nhận đánh đổi những gì. Trái lại, trạng thái ngầm định sẽ biến những khát khao đi mượn thành bánh lái điều khiển toàn bộ cuộc đời bạn, trong khi bạn vẫn ngây thơ tin rằng mình đang làm chủ hành trình.
Khi phần lớn những khát khao mang tính bước ngoặt trong đời bạn đều xuất phát từ sự vay mượn vô thức, bạn sẽ vĩnh viễn đánh mất khả năng phân định đâu mới là tiếng nói thực sự của chính mình. Phía sau mỗi quyết định quan trọng giờ đây đều lấp ló khuôn mặt của một người hoàn toàn xa lạ, chỉ có điều bạn không bao giờ nhận diện được sự tồn tại của họ.
Nếu bạn từng đọc qua khái niệm về những kịch bản cuộc đời được nhập khẩu từ bên ngoài, thì bài viết này sẽ phơi bày toàn bộ cỗ máy khổng lồ đang ngày đêm nhào nặn ra các kịch bản đó. Nó cũng sẽ giải thích lý do vì sao bạn lại mù lòa trước sự vận hành đầy tinh vi của hệ thống thao túng tâm lý này.
Bản chất của việc vay mượn một mong muốn không hề sai trái hay đáng bị lên án. Quá trình đó chỉ thực sự trở thành bi kịch khi bạn ôm ấp một khát khao vay mượn mà lại đinh ninh tin rằng đó là hạt mầm tự sinh ra từ chính tâm hồn mình.
Cơ chế Girard đặt tên năm 1961
Giả sử đầu năm bạn đăng ký thẻ phòng gym và miệt mài tập luyện suốt mười tám tháng ròng rã chỉ để sở hữu cơ bụng sáu múi, bởi lẽ bạn từng thấy những chàng trai trên TikTok khoe thân hình vạm vỡ kèm dòng chú thích khẳng định đây là hình mẫu phụ nữ mê đắm. Thế nhưng khi đã đạt được thể hình như ý, bạn chợt nhận ra đời sống hẹn hò của mình vẫn giậm chân tại chỗ và chẳng có biến chuyển nào đáng kể. Hoá ra động lực tập luyện của bạn không thực sự đến từ khao khát thu hút phái đẹp, mà vì bạn thèm khát được đứng vào vị trí của anh chàng trên mạng kia, người đang tận hưởng cơn mưa lời khen và hàng ngàn lượt thả tim trong phần bình luận.
Quay lại nước Pháp vào năm 1961, một giáo sư văn học tên là René Girard đã tình cờ phát hiện ra một quy luật thú vị khi nghiên cứu lại các tác phẩm kinh điển như Don Quixote và Madame Bovary. Ông nhận thấy rằng các nhân vật kiệt xuất trong văn học hiếm khi tự mình khao khát một mục tiêu trực diện nào đó. Chàng hiệp sĩ Don Quixote khao khát dấn thân vào những cuộc phiêu lưu hiểm nguy chỉ vì đã trót say mê các câu chuyện dã sử, trong khi nàng Madame Bovary lại khao khát thứ tình yêu cuồng nhiệt vì bị ảnh hưởng nặng nề bởi những cuốn tiểu thuyết lãng mạn. Giữa một con người trần tục và mục tiêu mà họ hướng tới, dường như luôn tồn tại một lăng kính trung gian đầy ma lực.
Để làm rõ hiện tượng này, Girard đã phác họa ra ba mắt xích không thể tách rời của một cấu trúc mong muốn bất kỳ: bạn đóng vai trò là chủ thể, người bạn ngưỡng mộ trở thành hình mẫu, và thứ họ đang sở hữu chính là đối tượng (object). Bạn theo đuổi đối tượng đó không phải vì nó mang lại giá trị thực tiễn cho cuộc sống của bạn, mà đơn giản vì hình mẫu lý tưởng kia đang nắm giữ nó trong tay. Ông chính thức đặt tên cho cơ chế tâm lý đầy tinh vi này là khát khao bắt chước (mimetic desire).
Nhìn nhận một cách sắc sảo hơn, quá trình này không dừng lại ở việc sao chép một đối tượng vật lý, mà nó còn đánh cắp luôn cả câu chuyện rực rỡ gắn liền với hình ảnh đó. Khi vắt kiệt sức lực để có được cơ bụng sáu múi, thứ bạn thèm khát chính là việc hóa thân thành một con người hoàn toàn mới mang danh xưng kẻ được phụ nữ chú ý. Lúc này, mục tiêu thể hình chỉ là một cái cớ hoàn hảo, còn lớp vỏ bọc danh tính hào nhoáng kia mới chính là thứ bản thân bạn đang khao khát vay mượn.
Khi cỗ máy không còn giới hạn tự nhiên
Trở lại với khung giờ 9 tối quen thuộc trên ứng dụng TikTok, chỉ sau nửa tiếng đồng hồ lướt mạng, bạn đã tường tận tên tuổi người vợ của một founder nọ. Bạn biết rõ quán cà phê yêu thích mà họ thường xuyên ghé thăm vào mỗi sáng thứ Bảy, thậm chí nắm chắc cả lịch trình thi đấu giải Iron Man mà họ vừa hào hứng đăng ký. Sự thật là bạn chẳng hề có chút quen biết cá nhân nào với họ và cũng chưa từng một lần chạm mặt ngoài đời thực. Dẫu vậy, khoảng cách ảo này lại đánh lừa bộ não, khiến bạn sinh ra cảm giác gắn bó như thể mình đã từng ngồi trò chuyện thân mật cùng họ vô số lần.
Nếu quay ngược thời gian về giai đoạn trước năm 2010, cơ chế bắt chước này vẫn luôn âm thầm hoạt động nhưng với một tốc độ chậm rãi hơn rất nhiều. Bạn thường cần mất đến vài tháng trời tiếp xúc để thực sự thấu hiểu và bắt đầu mô phỏng lại những thói quen của một người bạn mới quen. Mật độ tương tác thời kỳ đó rất thấp, chủ yếu xoay quanh vài chục người quen biết qua những quan sát chân thực nhất, bao trọn cả những khoảnh khắc họ thăng hoa lẫn khi vấp ngã ê chề. Nhờ vậy, hiện tượng mimesis luôn bị kìm hãm bởi những giới hạn vật lý tự nhiên, bởi lẽ bộ não của chúng ta vốn chỉ đủ sức xử lý dữ liệu từ một lượng người nhất định trong một ngày.
Tuy nhiên, kể từ sau năm 2015, thế giới đã chứng kiến ba sự thay đổi mang tính bước ngoặt diễn ra cùng một lúc. Yếu tố đầu tiên chính là sự gia tăng đột biến về mật độ (density), khi chỉ một giờ lướt mạng xã hội cũng đủ để bạn tiếp xúc với số lượng hình mẫu lý tưởng nhiều hơn cả tháng trời bươn chải ngoài đời thực. Yếu tố thứ hai nằm ở tần suất lặp đi lặp lại (repetition), bởi các thuật toán tinh vi luôn biết cách nhồi nhét cùng một hình mẫu vào tâm trí bạn vô số lần trong suốt một tuần. Vì cơ chế bắt chước đặc biệt cần sự lặp lại để duy trì nguồn sống, nên các nền tảng công nghệ đã vô tình tối ưu hóa đúng thứ nhiên liệu độc hại này. Cuối cùng, sự cắt bỏ bối cảnh (strip context) chính là nhát dao quyết định, khi màn hình điện thoại chỉ phô bày những đỉnh cao danh vọng rực rỡ nhất mà khéo léo giấu nhẹm đi cái giá phải trả ở hậu trường. Và mimesis luôn bùng nổ dữ dội nhất khi người ta không nhìn thấy những chi phí ngầm đang chực chờ phía sau.
Sự cộng hưởng đáng sợ của ba yếu tố này đã tạo ra một cơn bão hoàn hảo: lượng hình mẫu khổng lồ kết hợp cùng tần suất xuất hiện dày đặc và sự biến mất hoàn toàn của những góc khuất khổ đau. Chưa bao giờ trong lịch sử nhân loại, cơ chế khát khao sao chép lại được phép tự do hoạt động trong một dòng chảy cuồn cuộn và mất kiểm soát đến như vậy.
Trong cuốn sách mang tên Wanting xuất bản năm 2021, tác giả Luke Burgis đã phân chia thế giới mong muốn thành hai khu vực tách biệt để dễ dàng nhận diện. Khu vực thứ nhất được gọi là Celebristan, nơi tập hợp những hình mẫu xa tầm với và hoàn toàn không có khả năng cạnh tranh trực tiếp với bạn, điển hình như các ngôi sao Hollywood hay những vị tỷ phú công nghệ lừng danh. Bạn có quyền thoải mái ngưỡng mộ tài năng của họ nhưng sẽ chẳng bao giờ cảm thấy áp lực phải đạt được vị thế tương đương. Trái lại, khu vực Freshmanistan lại bao gồm những cá nhân rất gần gũi và có sự cọ xát hàng ngày, chẳng hạn như những người bạn học cũ hay đồng nghiệp cùng chung văn phòng. Mối hiểm họa thực sự nằm ở chỗ cơ chế bắt chước trong khu vực Freshmanistan mang tính độc hại hơn rất nhiều, bởi nó luôn đi kèm với sự ganh đua và lòng đố kỵ ngấm ngầm.
Các nền tảng nội dung dạng ngắn (short-form) hiện nay đã vô tình tạo ra một hiện tượng tâm lý vô cùng kỳ lạ: chúng bứng những người đáng lẽ thuộc về khu vực xa xôi Celebristan, như một doanh nhân thành đạt mà bạn chưa từng quen biết, và biến họ thành những người bạn đồng trang lứa đang hiện diện ngay trong Freshmanistan của bạn. Bạn dõi theo cuộc sống của họ hằng ngày, nhớ rõ mặt mũi vợ con họ, rành rẽ cả những quán cà phê quen thuộc mà họ hay ngồi. Những chi tiết vụn vặt này gieo rắc vào tâm trí bạn một ảo giác rằng mình đang phải cạnh tranh trực tiếp với họ, mặc dù giữa hai bên chẳng hề tồn tại bất kỳ một sợi dây liên kết thực tế nào. Nguy hiểm hơn nữa là bạn không có công cụ nào để phá vỡ ảo giác này, bởi lẽ bạn không thể gặp họ ngoài đời để nhận ra rằng họ cũng chỉ là những con người bình thường mang đầy khiếm khuyết.
Sự thật còn đáng sợ hơn thế rất nhiều: ngay cả hình mẫu hoàn hảo mà bạn đang mải mê theo dõi cũng đang trở thành nạn nhân cho chính cơ chế sao chép khát khao của riêng họ. Founder X liên tục nhìn ngó sang thành tựu của founder Y, người này lại ghen tị với vị thế của Z, trong khi Z thực chất chỉ đang học mót phong cách của một nhà khởi nghiệp tận bên Mỹ từ năm 2015. Cả một chuỗi phản ứng dây chuyền này cứ thế kéo dài vô tận mà không một ai đủ tỉnh táo để đi tìm gốc rễ, cũng chẳng ai buồn thắc mắc tại sao họ lại đâm đầu vào thi Iron Man thay vì chọn một giải bơi lội đường dài. Thay vì chỉ đơn thuần sao chép ước mơ của một cá nhân duy nhất, bạn đang vô tình nhặt lại đoạn cuối cùng của một chuỗi hệ lụy rắc rối mà chẳng ai còn nhớ rõ điểm khởi đầu.
Chúng ta đang sống trong một môi trường kích thích sự vay mượn khát khao mạnh mẽ nhất mà lịch sử nhân loại từng kiến tạo ra. Thật không may là bạn lại sinh ra và lớn lên ngay giữa tâm bão của hệ thống khổng lồ này. Ở chính giữa môi trường độc hại đó, luôn sừng sững tồn tại một khuôn mẫu có khả năng kích hoạt phản ứng sao chép ở mức độ cực đại, và chúng ta thường gọi họ bằng cụm từ mĩ miều là những người trẻ thành công.
”Người trẻ thành công”: một mimetic supermodel hoàn hảo
Một người quen trong mạng lưới công việc của tôi từng mở LinkedIn ba ngày liên tiếp và liên tục nhìn thấy những nhà sáng lập người Việt đồng trang lứa tự hào đăng ảnh vượt qua vạch đích giải Iron Man. Chỉ vài tuần ngắn ngủi sau đó, anh ấy đã vội vã điền tên mình vào giải đấu tiếp theo mà chẳng thèm quan tâm xem bản thân có thực sự tận hưởng việc đạp xe suốt quãng đường 180km hay không. Lúc bấy giờ, trong đầu anh ta chỉ vang lên duy nhất một thông điệp thúc giục rằng nếu những người kia làm được, thì bản thân mình chắc chắn cũng phải làm được.
Thực tế thì không phải bất kỳ hình mẫu nào cũng sở hữu sức công phá vào tâm trí ngang bằng nhau. Một biểu tượng chỉ thực sự kích hoạt cơ chế vay mượn ở mức độ hủy diệt khi nó hội tụ đủ ba thuộc tính cốt lõi vô cùng nguy hiểm.
Gần đủ để tin. Khi hai người có cùng độ tuổi, chung hoàn cảnh xuất thân và sử dụng cùng một ngôn ngữ mẹ đẻ, rào cản phòng vệ tự nhiên của não bộ sẽ ngay lập tức bị vô hiệu hóa. Chút khoảng cách ngắn ngủi giữa bạn và họ đã tạo ra một ảo giác chân thực đến mức bạn luôn tin rằng thành công của người kia hoàn toàn nằm trong tầm tay mình, và tâm trí bạn sẽ liên tục lặp lại điệp khúc thúc giục bản thân phải hành động để bắt kịp họ.
Xa đủ để không kiểm chứng. Bất chấp vẻ ngoài thân thuộc, bạn thực chất không hề biết họ đang chật vật sống những ngày tháng thật sự ra sao đằng sau màn hình điện thoại. Bạn không bao giờ được chứng kiến những khoảnh khắc họ gục ngã hay tuyệt vọng, cũng chẳng màng tìm hiểu xem vị founder kia có người chú ruột đang làm giám đốc quỹ đầu tư, hay người hùng Iron Man kia vốn đã thuê huấn luyện viên cá nhân theo sát từng nhịp thở trong suốt tám tháng ròng rã. Mọi thứ bạn được phép nhìn thấy chỉ là những ánh hào quang rực rỡ nhất trên đỉnh vinh quang.
Đẹp đủ để muốn. Mọi nội dung hiển thị trên mạng xã hội đều là kết quả của một quá trình dàn dựng vô cùng tỉ mỉ, được đóng khung gọn gàng và đánh sáng đẹp đẽ đến từng góc cạnh. Những dòng mô tả tưởng chừng bâng quơ ấy thực chất có thể đã tiêu tốn đến vài ngày trời chắp bút, nhằm khắc họa một khoảnh khắc đỉnh cao hoàn toàn bị cắt đứt khỏi bối cảnh thực tế lộn xộn phía sau.
Kiểu mẫu về những người trẻ Việt Nam thành công tình cờ lại sở hữu cả ba thuộc tính nguy hiểm này ở mức độ cực đại. Đó chính là lý do vì sao hình tượng này lại có sức mạnh kích hoạt lòng đố kỵ và sự khao khát vay mượn khủng khiếp hơn bất kỳ một khuôn mẫu nào khác mà nhóm độc giả từ 20 đến 35 tuổi từng phải đối mặt trong lịch sử. Khái niệm về người trẻ thành đạt giờ đây không chỉ giới hạn ở các giám đốc khởi nghiệp, mà nó còn mở rộng sang những nhà sáng tạo nội dung sở hữu hàng trăm ngàn lượt theo dõi chuyên rao giảng về lối sống du mục kỹ thuật số (digital nomad). Nó có thể là hình ảnh một nhà nghiên cứu trẻ vừa có bài đăng trên tạp chí Nature danh giá, một trưởng nhóm tổ chức phi chính phủ mới 28 tuổi vinh dự lên trang bìa báo Tuổi Trẻ, hay một họa sĩ gen Z vừa tổ chức thành công buổi triển lãm cá nhân tại Berlin. Mỗi một khuôn mẫu ấy lại khéo léo bọc những thuộc tính riêng biệt nhằm nhắm chuẩn xác vào từng nhóm đối tượng độc giả khác nhau. Vì thế, bạn sẽ không bao giờ thoát khỏi cái bẫy này chỉ bằng việc bấm nút hủy theo dõi vài ba founder nổi tiếng, thay vào đó, bạn chỉ thực sự tự do khi dũng cảm nhìn nhận rõ sự vận hành của toàn bộ cơ chế này.
Bản thân tôi trong quá khứ cũng từng mắc kẹt vào cái bẫy tương tự. Khoảng năm 2012, khi xung quanh ai cũng hào hứng bàn tán về phong trào tham gia “câu lạc bộ 5 giờ sáng”, tôi đã quyết định đi đường tắt bằng cách sao chép thẳng thói quen này thay vì kiên nhẫn tìm đọc cuốn sách gốc. Việc thức dậy lúc 5 giờ sáng vốn dĩ chẳng hề gây khó dễ cho tôi bởi đây là nếp sinh hoạt đã được rèn luyện từ thời còn mài quần trên ghế nhà trường. Thế nhưng sau bốn tháng duy trì đều đặn, tôi ngỡ ngàng nhận ra bản thân chẳng thu hoạch được bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào. Quỹ thời gian của tôi không hề được nới rộng thêm, bởi nguyên lý đơn giản là thức dậy sớm thì cũng bắt buộc phải đi ngủ sớm hơn để nạp đủ năng lượng. Ngoài việc cảm thấy bản thân có vẻ rất kỷ luật và oai phong trong mắt người khác, tôi đã quên mất việc tự đặt ra câu hỏi duy nhất có giá trị: rốt cuộc mình cố gắng thức dậy sớm để phục vụ cho mục đích gì? Ngay sau khi nhận ra điều đó, tôi đã lập tức từ bỏ thói quen vô nghĩa này.
Bài học lớn nhất rút ra từ câu chuyện trên hoàn toàn không phải là một lời khuyên cấm đoán việc sao chép từ người khác. Điều quan trọng là bạn phải dũng cảm chất vấn bản thân vì sao mình lại muốn bắt chước hình mẫu ấy. Tôi đã cố tình lờ đi thắc mắc cốt lõi này ngay từ những ngày đầu tiên, bởi tôi biết thừa một câu trả lời chân thật sẽ ngay lập tức dập tắt mọi ý định a dua mù quáng.
Hậu quả tàn khốc nhất của việc mù lòa trước cơ chế tâm lý này luôn ẩn nấp trong những quyết định lớn làm thay đổi cả cuộc đời. Đó là khi bạn khao khát thành lập công ty khởi nghiệp nhưng lại chưa từng tự hỏi bản thân có thực sự tận hưởng quá trình xây dựng gian nan đó hay không. Đó là khi bạn thèm muốn mức thu nhập hàng chục ngàn đô la nhưng lại không biết mình sẽ dùng số tiền khổng lồ ấy để làm gì. Hay khi bạn sống chết đòi làm việc từ xa nhưng lại quên mất việc đánh giá năng lực chịu đựng sự cô đơn của chính mình. Bản thân ba mong muốn này hoàn toàn không có gì sai trái. Sự lệch lạc chỉ thực sự xuất hiện khi bạn tiện tay vay mượn chúng từ người khác rồi lại ngoan cố tự lừa dối rằng đó là những khát khao máu thịt của riêng mình.
Đừng bao giờ lầm tưởng rằng những mong muốn vay mượn này là thứ tài sản hoàn toàn miễn phí. Chúng luôn âm thầm tính phí bằng chính sinh mạng của bạn thông qua việc vắt kiệt thời gian, năng lượng và sự tập trung, những nguồn tài nguyên quý giá mà một khi đã cạn kiệt thì vĩnh viễn không có cách nào bù đắp lại được.
Khi đọc đến những dòng này, rất có thể tâm trí bạn đang mường tượng đến một ước mơ cụ thể nào đó đang choán ngợp cuộc sống của mình. Thử chậm lại một nhịp và tự suy ngẫm xem, đằng sau mong muốn cháy bỏng đó có đang lấp ló một khuôn mặt thân quen nào hay không?
Một test nhỏ và sắc: map face
Trước khi bắt đầu bài kiểm tra nhỏ này, có thể bạn đang cảm thấy một chút mệt mỏi hoặc hoang mang vô định. Hãy yên tâm vì đây là một phản ứng tâm lý hết sức bình thường, bởi lẽ guồng máy thao túng khổng lồ này đã nuốt chửng tất cả chúng ta và việc bạn bị cuốn theo nó hoàn toàn không phải là lỗi lầm của riêng cá nhân bạn.
Bạn không cần phải mất thời gian rà soát lại toàn bộ hệ thống mong muốn từ trước đến nay của bản thân. Chỉ cần một bài thực hành nhỏ bé nhưng vô cùng sắc bén này là đã đủ để bóc trần những sự thật bị che giấu bấy lâu nay.
Nguyên tắc nền tảng của phương pháp này cực kỳ đơn giản và dễ hiểu. Bất kỳ mong muốn nào bị theo bóng bởi một hình mẫu cụ thể đứng phía sau, thì khả năng rất cao đó chỉ là một thứ khát khao đi vay mượn. Ngược lại, nếu mong muốn ấy hoàn toàn không gắn liền với bất kỳ một khuôn mặt nào mà chỉ gợi lên những cảm giác chân thực về chất lượng cuộc sống của chính bạn, thì đó gần như chắc chắn là mong muốn gốc rễ tự nhiên.
Tôi sẽ làm mẫu trước với hai mong muốn lớn của bản thân mình để bạn có thể dễ dàng hình dung được cách thức thực hiện và tự áp dụng cho chính mình.
Mong muốn thứ nhất là khao khát sở hữu một căn nhà nhỏ yên bình ở Đà Lạt. Khi nhắm mắt lại và tưởng tượng viễn cảnh đã đạt được mục tiêu này, tôi cố tìm kiếm xem có khuôn mặt ai hiện lên hay không. Kết quả là chẳng có hình bóng nào xuất hiện cả, thay vào đó chỉ là khung cảnh một buổi sáng sương mù với ly cà phê đen đặt trên hiên nhà, rặng thông già xào xạc sau lưng và người vợ đang tĩnh lặng ngồi đọc sách. Đây chính là dấu hiệu rõ ràng nhất của một mong muốn gốc rễ. Nó bắt nguồn từ những lần tôi thực sự ngồi lặng lẽ ở Đà Lạt, nếm trọn vẹn cảm giác bình yên ấy, và hoàn toàn hiểu rõ lý do vì sao bản thân luôn muốn được quay trở lại nơi này.
Mong muốn thứ hai là khát vọng đạt được 100 nghìn lượt theo dõi trên nền tảng LinkedIn. Ngay khoảnh khắc tôi tưởng tượng mình chạm tay vào cột mốc rực rỡ đó, trong đầu tôi lập tức hiện lên rõ nét khuôn mặt của hai vị founder Việt Nam mà tôi vẫn thường xuyên theo dõi. Tôi khao khát đạt được con số ấy đơn thuần vì thèm muốn cảm giác được đứng ở vị trí quyền lực của họ. Sự thật rành rành này chứng minh đó chỉ là một mong muốn vay mượn sáo rỗng, hoàn toàn không xuất phát từ những nhu cầu nội tại của bản thân. Vì thế, tôi quyết định nâng niu mong muốn thứ nhất và thẳng tay gạt bỏ mong muốn thứ hai mà chẳng hề thấy mảy may nuối tiếc.
Bây giờ, bạn hãy thử áp dụng phương pháp này với năm ước vọng lớn nhất mà mình đang cưu mang ở thời điểm hiện tại. Đó có thể là một nấc thang sự nghiệp, một phong cách sống lý tưởng, một danh tính xã hội rực rỡ, hay bất cứ mục tiêu nào đủ lớn lao để khiến bạn phải dốc cạn sức lực và thời gian theo đuổi. Với từng mong muốn, hãy nghiêm túc đối diện với bản thân: khi nhắm mắt lại và tưởng tượng cảnh mình đã chạm tay vào vinh quang này, có khuôn mặt cụ thể của một ai đó bất chợt hiện lên trong tâm trí tôi hay không?
Sẽ có ba kịch bản chính mang tính bước ngoặt xảy ra sau khi bạn hoàn thành xong bài kiểm tra nhỏ bé này.
Xuất hiện một khuôn mặt duy nhất và vô cùng rõ nét, chẳng hạn như vị giám đốc X nổi tiếng, người đàn anh Y tài năng trong công ty, hay cậu bạn học cũ giờ đã trở thành triệu phú. Nếu rơi vào trường hợp này, khả năng cực kỳ cao đây chính là một mong muốn đi vay. Bản thân bạn thực chất không hề thèm khát những món đồ hay chức danh vô tri kia, mà thứ bạn thực sự muốn chính là sự thỏa mãn khi được đứng vào vị trí đáng ngưỡng mộ của họ.
Xuất hiện một đám đông những khuôn mặt mờ ảo, mang tính đại diện chung chung như những người thành đạt trên LinkedIn hay các nhà sáng tạo nội dung đình đám trên mạng xã hội. Đây là một biến thể của sự vay mượn dựa trên khuôn mẫu đám đông, một trạng thái độc hại hơn rất nhiều bởi bộ não của bạn sẽ cực kỳ khó khăn để nhận diện và bóc tách chúng ra khỏi những nhu cầu thực sự.
Hoàn toàn không có bất kỳ khuôn mặt nào xuất hiện, mà trong tâm trí bạn chỉ đọng lại những cảm giác bình yên và chân thực về một viễn cảnh cuộc sống mang đậm dấu ấn cá nhân. Chúc mừng bạn, đây gần như chắc chắn là một hạt mầm mong muốn nguyên bản được sinh ra từ chính tâm hồn bạn.
Xin lưu ý rằng bài kiểm tra nhỏ này không nhằm đưa ra những phán quyết tuyệt đối về cuộc đời bạn, mà nó chỉ đóng vai trò cung cấp những dữ liệu quý giá để bạn soi rọi lại chính mình. Sau khi hoàn tất quá trình nhận diện khuôn mặt này, bạn hoàn toàn không bị ép buộc phải vứt bỏ bất kỳ ước mơ nào. Bạn chỉ cần nhận thức rõ ràng đâu là vàng thật và đâu là ánh kim lấp lánh vay mượn, để từ đó biết cách phân bổ thời gian và năng lượng của mình cho những mục tiêu thực sự xứng đáng.
Tắt chế độ tự động
Bài viết này tuyệt đối không phải là một lời kêu gọi bạn phải ngay lập tức rời bỏ mạng xã hội, không ép buộc bạn phải xóa tên bất kỳ ai khỏi danh sách theo dõi, và càng không phải là một bài thuyết giáo rủ rê bạn lên núi sống cuộc đời khổ hạnh như những bậc tu sĩ.
Tất cả những gì tôi muốn truyền tải chỉ gói gọn trong một lời mời chân thành: hãy thức tỉnh và nhận thức rõ ràng bản thân đang bị kẹt lại bên trong một guồng máy như thế nào. Đó là một cỗ máy tinh vi được thiết kế tỉ mỉ với mục đích duy nhất là thao túng tâm trí, khiến bạn liên tục đi vay mượn khát khao của người khác nhưng lại luôn đinh ninh rằng mình đang sống một cuộc đời vô cùng độc lập.
Vấn đề cốt lõi của cuộc sống chưa bao giờ nằm ở việc chúng ta sở hữu những ước mơ đi vay mượn. Cơn ác mộng thực sự chỉ bắt đầu khi bạn cắm đầu chạy theo những ảo ảnh ấy một cách vô tri và mất kiểm soát. Mục tiêu duy nhất của tôi xuyên suốt bài viết này là giúp bạn chuyển đổi trạng thái tâm lý từ sự phục tùng ngầm định sang việc làm chủ nhận thức một cách minh mẫn nhất. Sau khi đã lật tẩy được những khuôn mặt ẩn danh kia, bạn hoàn toàn có quyền tiếp tục theo đuổi một mong muốn vay mượn. Thế nhưng ở lần lựa chọn này, bạn đã nắm thế chủ động khi biết rõ mình đang học hỏi từ ai, phục vụ cho lý tưởng nào, và bản thân sẵn sàng trả giá bằng những tài nguyên quý báu nào của cuộc đời.
Giờ thì bạn đã hiểu rõ lý do vì sao càng đắm chìm vào cuộc sống của người khác, con đường của bạn lại càng trở nên mịt mờ tăm tối. Điều này xảy ra không phải vì hành động học hỏi là một điều tồi tệ. Sự lạc lối bắt nguồn từ việc mỗi khát khao lớn lao trong tâm hồn bạn đều bị một khuôn mặt xa lạ thao túng, khiến mảnh đất nội tâm chật chội đến mức chẳng còn lấy một chỗ trống nào cho chính cái tôi chân thật của bạn lên tiếng. Chúng ta không thể thò tay rút phích cắm để tắt phụt cỗ máy khổng lồ này, và bạn cũng chẳng thể nào sống sót nếu tự cô lập mình khỏi thế giới internet đầy rẫy kết nối. Nhưng quyền lực tối thượng luôn nằm trong tay bạn: bạn hoàn toàn có thể chủ động tắt đi chế độ sao chép tự động đang gặm nhấm cuộc đời mình.
Tua nhanh câu chuyện từ năm 2012 lầm lạc ấy cho đến tận ngày hôm nay. Hiện tại tôi vẫn giữ thói quen thức dậy sớm, thậm chí còn ra khỏi giường sớm hơn cả khoảng thời gian chạy theo trào lưu năm nào. Tôi thường thức giấc lúc 4 giờ sáng mà chẳng cần đến tiếng chuông báo thức ồn ào thúc giục. Điểm khác biệt mang tính sống còn duy nhất là giờ đây tôi hiểu cực kỳ rõ tại sao mình lại chọn lối sinh hoạt này, bởi tôi đang toàn tâm toàn ý xây dựng thói quen viết blog đều đặn mỗi ngày. Khi một mục tiêu rõ ràng thực sự nảy mầm từ những nhu cầu nội tại sâu thẳm, mọi hành động của bạn sẽ tuôn chảy một cách vô cùng tự nhiên. Bạn sẽ thong dong sải bước trên con đường của mình mà không bao giờ cần phải dùng đến từ “cố gắng” đầy khiên cưỡng nữa.
Những mong muốn chân thật nhất của bạn hiếm khi cần đến một khuôn mặt hào nhoáng nào đó để tự bào chữa cho sự tồn tại của chúng. Tất cả những gì mầm ươm ấy cần chỉ là một tâm trí đủ tĩnh lặng để bạn có thể lắng nghe tiếng nói sâu thẳm của chính mình.