Có một điều tôi hay nhận ra khi làm việc với người đang vật lộn với tự học: cùng một người đó, khi có vấn đề thật cần giải, học rất nhanh. Không cần nhắc. Không cần thói quen. Không cần kế hoạch. Ngồi xuống và xong.
Cùng một người. Cùng lượng thời gian rảnh. Nhưng khóa học từ tháng trước vẫn đang bỏ dở ở phần ba.
Nếu kỷ luật là vấn đề, tại sao nó biến mất đúng lúc có bài toán thật?
Câu trả lời thông thường là “tôi thiếu kỷ luật.” Nghe khiêm tốn, và vì vậy nó rất tiện. Nó giải thích thất bại mà không đòi hỏi bạn phải hỏi thứ gì khó hơn. Bạn chỉ cần tin vấn đề là bạn, và tiếp tục.
Tôi không nghĩ đó là vấn đề thật.
Kỷ luật là câu trả lời cho câu hỏi: tôi có ngồi xuống không? Còn câu hỏi mà hầu hết mọi người không hỏi: ngồi xuống để giải cái gì, và vì sao nó quan trọng với tôi ngay lúc này? Hai câu hỏi này khác nhau hoàn toàn. Và nếu câu thứ hai không có câu trả lời rõ, câu thứ nhất không giúp được gì nhiều, vì não người không được thiết kế để duy trì nỗ lực liên tục theo hướng không có ý nghĩa thực tế. Không phải vì lười. Không phải vì thiếu ý chí. Mà vì cơ thể nhận ra, trước khi tâm trí kịp phân tích, khi nào thứ mình đang làm không có chỗ trong cuộc sống của mình. Và khi nhận ra, nó bắt đầu kháng cự. Chúng ta gọi đó là thiếu kỷ luật. Thật ra đó là tín hiệu.
Tôi học lập trình không theo chương trình học nào. Không từ đầu đến cuối. Cũng không vì muốn trở thành lập trình viên. Tôi học vì cần làm được thứ gì đó thật: trang web cho dự án đang chạy, công cụ để giải vấn đề đang có. Mỗi lần ngồi xuống, tôi biết rất rõ mình cần giải cái gì. Và vì biết, tôi cũng biết mình cần học đến đâu là đủ. Không cần học toàn bộ, chỉ cần đúng phần làm được việc đó. Tốc độ học lúc đó nhanh một cách kỳ lạ, không phải vì tôi chăm hơn, mà vì không có lý do gì để dừng lại.
Tôi cũng bỏ học đại học năm thứ hai. Không phải vì thiếu kỷ luật. Trước đó tôi học khá nghiêm túc. Mà vì tôi thật sự không tìm ra vấn đề cụ thể nào mà bốn năm đó đang giúp tôi giải. Không phải không thích học. Không phải lười. Hướng đó không kết nối với bất cứ thứ gì đang thật sự cần giải quyết trong cuộc sống của tôi lúc đó. Và cơ thể tôi biết trước khi tôi kịp nhận ra.
Trước khi nghĩ đến “tôi cần học bao nhiêu giờ mỗi ngày,” thứ đáng hỏi hơn là: tôi đang học cái này để giải vấn đề gì, không phải vấn đề giả định, không phải “sau này có thể cần,” mà vấn đề nào tôi đang thật sự gặp ngay bây giờ? Và nếu học xong, tôi sẽ làm được gì cụ thể mà hiện tại tôi không làm được, đủ cụ thể để người khác quan sát được, không phải “tôi sẽ hiểu hơn.”
Khi hai câu đó có câu trả lời rõ, kỷ luật không còn là điểm nghẽn. Vì lúc đó bạn không còn “học” theo nghĩa thông thường, mà đang giải một vấn đề cụ thể.
Nếu câu trả lời mơ hồ, đó không phải vấn đề kỷ luật. Vấn đề là chưa tìm được bài toán đủ thật để kéo mình vào.
Và câu hỏi thật không phải là làm sao tăng kỷ luật. Mà là: tôi đang tránh bài toán nào?