“Mong muốn này - bạn có chắc là của bạn không?”
Đây là câu hỏi tôi hay hỏi người mới bắt đầu làm việc cùng tôi, thường là sau vài buổi khi họ đã chia sẻ đủ để tôi thấy được bức tranh.
Phản ứng phổ biến nhất: im lặng một lúc, rồi “ý anh là sao?”
Không phải câu hỏi để gây khó dễ. Mà vì không ai hỏi tôi điều này trong rất nhiều năm - và tôi ước gì có ai đó hỏi sớm hơn.
Mong muốn không cần phải là giả mới không phải của bạn. Tôi gọi chúng là mong muốn nhập khẩu - không phải vì chúng giả, mà vì chúng có xuất xứ mà bạn chưa bao giờ làm rõ. Nó có thể rất thật, cảm thấy từ trong xương, thúc bạn dậy lúc 5 giờ sáng, khiến bạn bỏ qua mọi thứ khác. Nhưng nguồn gốc của nó không phải từ bên trong. Nó đến từ nơi khác, và theo thời gian bạn đã đồng hóa nó thành của mình đến mức không còn phân biệt được.
Mong muốn có thể đến từ gia đình - không phải lúc nào cũng qua câu nói trực tiếp, mà qua những gì bạn quan sát từ nhỏ. Bố mẹ coi trọng điều gì, tự hào về điều gì, lo lắng về điều gì. Những quan sát đó trở thành hệ quy chiếu của bạn trước khi bạn đủ lớn để đặt câu hỏi về chúng. Nó có thể đến từ môi trường - bạn bè, đồng nghiệp, người bạn theo dõi. Khi tất cả mọi người xung quanh đang chạy theo một hướng, việc chạy theo không cảm thấy như áp lực. Nó cảm thấy như lẽ đương nhiên. Bạn không cần ai ép. Bạn tự ép mình, vì đó là thứ “người bình thường có tham vọng” thì làm.
Và nó có thể đến từ vết thương - đây là nguồn tinh vi và nguy hiểm nhất, vì nó thường núp dưới hình dạng của tham vọng. Mong muốn trở thành cơ chế bù đắp cho điều gì đó đau: một lỗ hổng chưa lành, một câu nói từ lâu đã cắm vào người bạn, một chứng minh bạn cần làm với ai đó hoặc với chính mình. Loại mong muốn này thường mạnh nhất trong ba loại. Và khó buông nhất - vì buông nó có nghĩa là phải nhìn thẳng vào điều phía dưới nó.
Tôi biết điều này không phải từ sách. Tôi biết nó vì tôi đã sống trong nó nhiều năm mà không nhận ra. Tôi 9 tuổi thì em trai tôi chết đuối - tôi ở đó, đã chạy đi nhờ hàng xóm, nhưng không kịp. Bố tôi sau đó nói: “Mày là thằng làm chết em,” vì ông cho rằng em có nhiều tố chất hơn tôi. Trẻ con không có ngôn ngữ cho những thứ như vậy, và tôi cũng không biết mình đã xử lý điều đó ra sao - nhưng thứ tôi làm được là quyết tâm sống cho cả hai, cho mình và cho em. Từ đó, mỗi bài thi, mỗi giải thưởng, mỗi thứ tôi đạt được đều mang theo cái cảm giác đó - không hẳn là niềm vui, mà là: tôi đang làm phần của mình.
Cơ chế đó thúc tôi trong rất nhiều năm. Tôi gần như luôn là học sinh giỏi nhất lớp, rồi top tỉnh, rồi quốc gia. Tôi không thể dừng lại. Không dừng được. Mỗi lần đạt được gì, cảm giác không phải là thỏa mãn - là tạm thời không còn nợ nữa. Rồi trống lại. Rồi phải đạt tiếp. Tôi đã gọi đó là tham vọng của mình trong rất nhiều năm. Nó cảm thấy như của tôi hoàn toàn.
Nhưng - tôi có tự chọn nó không? Hay nó là thứ được tạo ra bởi nỗi đau mất mát và cảm giác có lỗi, và tôi đã sống cùng nó đủ lâu đến mức nó trở thành tôi? Tôi không có câu trả lời rõ ràng cho đến khá muộn - và trong khoảng thời gian đó, tôi chạy rất nhanh theo hướng tôi không hoàn toàn là người chọn.
Làm việc với nhiều người qua những câu chuyện như vậy, tôi thấy có ba câu hỏi thường mở ra được điều gì đó. Không phải để trả lời ngay, mà để ngồi với một lúc.
Câu hỏi đầu tiên: nếu không ai biết bạn đạt được điều này, bạn có vẫn muốn nó không? Không phải câu hỏi về sự khiêm tốn - mà là câu hỏi về nguồn gốc. Nếu tất cả những người biết chuyện đều biến mất, nếu không còn nơi nào để đăng lên, mong muốn đó có còn nguyên vẹn không?
Câu hỏi thứ hai: khi đạt được, cảm giác là gì - thỏa mãn hay nhẹ nhõm? Hai thứ này trông giống nhau từ bên ngoài, nhưng bên trong thì khác. Thỏa mãn là đầy - bạn muốn dừng lại với nó. Nhẹ nhõm là thoát được - bạn thở ra, rồi ngay lập tức bắt đầu nhìn sang thứ tiếp theo. Nếu sau mỗi lần đạt được, cảm giác tốt chỉ kéo dài đến khi sự lo lắng tiếp theo ập vào - đó thường là nhẹ nhõm, không phải thỏa mãn. Hai cái đó dẫn đến hai kiểu đời sống rất khác nhau về lâu dài.
Và câu hỏi thứ ba, khó nhất: có người nào bạn đang ngầm chứng minh gì đó với họ không - và nếu người đó không còn ở đây, mong muốn này thay đổi như thế nào? Nếu bạn đọc đến đây và có ai đó hiện ra trong đầu - đó là tín hiệu đáng để ngồi xuống.
Tôi không viết điều này để phán xét nguồn gốc nào là “đúng.” Câu hỏi không phải là mong muốn của bạn từ đâu đến - mà là bạn có biết nó từ đâu đến không. Đó là hai câu hỏi rất khác nhau.
Khi bạn biết một phần mong muốn của mình đến từ nỗi đau cũ, hoặc từ kỳ vọng của gia đình, hoặc từ một thước đo bạn không tự chọn - bạn không nhất thiết phải bỏ nó. Nhưng bạn có thêm một lựa chọn: tiếp tục vì bạn thật sự muốn, không phải vì bạn không biết làm gì khác.
Câu hỏi “mong muốn này có thật sự là của bạn không?” không cần câu trả lời ngay. Nó chỉ cần được hỏi.